De meeste acteurs spelen naarmate ze ouder worden steeds vaker vader- of moederrollen, maar Cruise zet de laatste decennia vrijwel alleen nog maar vrije vogels neer. De mission:impossible-reeks, jack reacher, oblivion, knight and day, the mummy, edge of tomorrow: stuk voor stuk films over mannen zonder partner of kinderen. De enige films van de laatste twintig jaar waarin het door Cruise gespeelde hoofdpersonage een gezin heeft, zijn valkyrie en american made, die allebei gingen over mensen die echt hebben bestaan. En zelfs daarin waren de gezinnen eerder bijzaak dan hoofdzaak. Je zou het ook kunnen gooien op narratieve efficiëntie bij escapistische verhalen. Een avontuurlijk leven laat zich (plotmatig) nou eenmaal moeilijk combineren met een gezin. FAMILIEMAN Het oeuvre van Steven Spielberg daarentegen zit vol protagonisten met of uit een (gebroken) gezin en relatief normaal werk. Niet voor niets werkt hij vaak samen met America’s Dad Tom Hanks. Zelfs Indiana Jones wist zijn exotische avonturen te combineren met een stabiele baan als universiteitsdocent en ging uiteindelijk voor een vaste relatie. De twee samenwerkingen tussen Spielberg en Cruise laten echter zien dat hun twee stokpaardjes best te combineren zijn: Cruise’ personages in Spielberg-films zijn zowel ongebonden als verstrikt in familiebanden. Op het eerste gezicht past minority report (2002) goed in de traditie van eenzame Cruise-helden. Zijn personage, John Anderton, woont alleen en leeft voor zijn ongebruikelijke werk. Hij is actief voor Precrime, een politiedivisie die moorden voorspelt en vervolgens verijdelt. Maar ooit zag zijn leven er anders uit: hij had een vrouw en een kind. Nadat laatstgenoemde op klaarlichte dag verdween, verbrokkelde het huwelijk (iets wat vaak voorkomt na het verlies van een kind) en stortte Anderton zich volledig op zijn werk. Oftewel, dit ongebonden leven is niet bewust gekozen, maar het gevolg van wat hem is overkomen. Dat betekent overigens niet dat hij zijn verleden als familieman volledig heeft begraven. Zijn appartement is gedecoreerd met familiefoto’s en in zijn avonduren bekijkt hij oude homevideo’s. Tijdens het kijken praat hij met zichzelf mee. Zo ervaart hij een laatste restje contact met zijn zoon. Het bekijken van vertrouwde beelden en opdreunen van bekende teksten tekent de staat van Andertons leven: hij zit emotioneel vast in het verleden. Er is geen nieuwe partner, zelfs geen leuke vrouwelijke collega met wie hij een klik heeft. minority report gaat in de basis over de futuristische misdaadbestrijding waarmee Anderton zijn dagen vult, maar daarmee Ergens voelt het raar dat Steven Spielberg en Tom Cruise tweemaal hebben samengewerkt. Het type rol waar Cruise patent op heeft lijkt namelijk niet bepaald op de gemiddelde Spielberg-protagonist. Maar dat Cruise ogenschijnlijk niet de meest logische kandidaat is voor twee highconcept- sciencefictionfilms over vaderschap blijkt geen bug maar een feature. DOOR THIERRY VERHOEVEN SCHOKKEND NIEUWS #180 SPECIAL 28 Oom Steven en papa Tom ook over zijn identiteit. Bij aanvang gelooft hij heilig in de juistheid van het oppakken en opsluiten van mensen voordat ze een moord plegen, maar de twijfel slaat toe wanneer hij ineens zelf als toekomstige moordenaar wordt gebrandmerkt. Een gebruikelijk scenario voor dystopische sciencefiction: de vertegenwoordiger van een systeem wordt daar zelf slachtoffer van, geheel in lijn met Orwell, Huxley en Bradbury. Maar minority report is op dit vlak iets minder rechtlijnig dan je zou verwachten. Aanvankelijk meent Anderton erin te zijn geluisd, maar al snel vermoedt hij het slachtoffer te zijn van een blinde vlek van het voorspellingssysteem. Het idee dat hij daadwerkelijk Leo Crow, het voorspelde slachtoffer, naar de andere wereld gaat helpen, is voor hem ondenkbaar: ‘I’m not gonna kill the man. I don’t even know him.’ Een begrijpelijke reactie, al illustreert die stellige ontkenning ook een flinke ommezwaai van iemand die voorheen nog een rotsvast vertrouwen had in het Precrime-systeem. Maar wanneer Anderton het potentiële slachtoffer ontmoet, valt ineens alles op zijn plek: Crow blijkt verantwoordelijk voor de verdwijning van zijn zoon. Daarmee is Andertons vertrouwen in het systeem direct hersteld. Waande hij zich een minuut eerder nog een onschuldige wetshandhaver die zelf nooit een misdaad zou begaan, daar is het nu volkomen duidelijk wie hij echt is: de vader van een verdwenen en waarschijnlijk vermoord kind. En natuurlijk zal hij degene doden die hem dat heeft aangedaan. Volkomen overtuigd zegt hij tegen zichzelf: ‘I am going to kill this man.’ Waar Andertons verloren vaderschap eerder slechts invulling van zijn achtergrond leek, blijkt het uiteindelijk een doelbewust geplant plotelement. De kijker beseft tegelijk met Anderton dat zijn verloren kind de perfect passende verklaring is voor de voorspelde moord. Je dacht naar een opgejaagde Cruise-held te kijken, maar het blijkt een Spielberg- protagonist. Het systeem is feilloos, maar Anderton is feilbaar. Puur vanwege zijn vaderschap. PION Een cynischere filmmaker zou daar waarschijnlijk zijn geëindigd, maar Spielberg gooit er nog een extra wending tegenaan: Crow blijkt helemaal niets te maken te hebben met de verdwijning van Andertons zoon. Hij is slechts een pion die zich heeft laten inhuren om die indruk te wekken en zich door Anderton te laten vermoorden. Door Precrime-baas Lamar Burgess nota bene. Die probeert Anderton daarmee te neutraliseren nadat hij onbewust een door Burgess gepleegde moord op het spoor is gekomen. En hoe beter dan door gebruik te maken van diens grote, onverwerkte trauma? De film heeft een fijne red herring in de vorm van Danny Witwer (Colin Farrell), een ambitieuze FBI-agent die het ogenschijnlijk perfecte Precrime-systeem komt onderzoeken op mogelijke tekortkomingen. Als die er zijn, zo zegt hij tegen Anderton, dan zijn ze menselijk van aard. Ietwat provocatief én profetisch brengt hij de verdwijning van Andertons zoon ter sprake, wetend dat dat zijn zwakke plek is. Toch is hij niet degene die die zwakte uitbuit. Een mooi staaltje misleiding: niet het betweterige neefje Witwer maar de vaderlijke Burgess, warm gespeeld door Max von Sydow, blijkt niet te vertrouwen. Het thema ouderschap wordt op meerdere manieren door de film gesprenkeld. Zoals wanneer Anderton tijdens zijn zoektocht naar de waarheid aanklopt bij wetenschapper Iris Hineman, die opmerkt dat zij en Burgess als de ouders van Precrime 29 SCHOKKEND NIEUWS #180 ESSAY minority report kunnen worden beschouwd. Anderton heeft de juiste leeftijd om hun zoon te zijn en als personificatie van Precrime is hij dat in zekere zin ook. Hineman onthult dat de drie mensen die de moorden voorspellen, de zogenaamde precogs, hun gaven danken aan het drugsgebruik van hun verslaafde ouders. Dat rijmt dan weer enigszins met Andertons drugsverslaving, die voortkomt uit het verlies van zijn zoon. Ook de moord die Burgess probeert te verdoezelen hangt samen met ouderschap. De door hem gedode vrouw was namelijk de moeder van een van de precogs, die haar drugsverslaving wist te overwinnen en haar dochter terug wilde. Maar omdat het hele systeem van Precrime daarop leunde, ruimde Burgess haar uit de weg. Zo kon hij haar kind behouden en zijn eigen ‘kind’ beschermen. Maar zoals Hineman treffend opmerkt: ‘Parents very often see their children as they want them to be, not as they are.’ VEILIGE AUTO war of the worlds (2005), de tweede samenwerking tussen Cruise en Spielberg, gaat een stuk explicieter over vaderschap. Cruise speelt de gescheiden havenarbeider Ray Ferrier, die een weekend doorbrengt met zijn twee kinderen. Een modelvader is hij niet bepaald. De tienjarige Rachel kijkt daar nog wel doorheen, maar de al wat oudere Robbie heeft minder geduld voor de onvolwassenheid van zijn pa. In een onbeholpen poging contact met hem te maken, dringt Ray erop aan dat ze in de achtertuin een honkbal overgooien, een typisch Amerikaans vader-en-zoonritueel. Ze gooien echter niet alleen de bal naar elkaar, maar ook nare opmerkingen. De frictie is zodanig dat Ray daarbij letterlijk zijn eigen ruiten ingooit. Zelfs de jonge Rachel ziet dat dit niet de juiste manier is voor haar vader om hechter te worden met haar broer, maar Ray heeft geen behoefte aan haar opvoedkundige advies: ‘What are you, your mother or mine?’ Ray moet echter flink aan de bak wanneer een buitenaardse invasie zich aandient. Nadat vrijwel iedereen in zijn buurt tot stof is gereduceerd pakt hij de enige nog rijdende auto en vlucht met zijn kinderen richting veiliger oorden. Die auto is overigens niet Rays opzichtige Mustang, maar een suffe minivan die opvallend veel wegheeft van het voertuig waarmee zijn ex-vrouw en haar nieuwe partner de kinderen kwamen brengen. Bij het zien daarvan maakte Ray een lullige opmerking over wat een veilige auto het was, maar zodra de dodelijk alieninvasie plaatsvindt blijkt ‘veilig’ niet langer een vies woord. Meevaller voor Ray is dat Robbie en Rachel prima met elkaar overweg kunnen en hij haar helpt met haar kalmeringsmethode. Zo fungeert deze grote broer lange tijd meer als vaderfiguur voor Rachel dan haar echte vader. Maar halverwege de film verdwijnt Robbie uit beeld en is Rachel volledig op haar vader aangewezen. Andersom ook: Ray moet Robbies hulp missen. De manier waarop dat gebeurt is ietwat vreemd. Te midden van een groots vuurgevecht wil Robbie koste wat kost met het Amerikaanse leger mee om de buitenaardsen te bevechten. Ray probeert hem tegen te houden, maar ziet ondertussen dat iemand anders er met zijn dochter vandoor dreigt te gaan. Een soort Sophie’s choice dus. Aangezien Rachel angstig om haar vader roept terwijl Robbie daar juist uit alle macht aan wil ontsnappen, maakt Ray de enige logische keuze. Zijn dochter heeft hem harder nodig dan zijn zoon. In het segment dat daarop volgt schuilen Ray en Rachel in een kelder met een andere overlever, genaamd Harlan. In eerste instantie kunnen hij en Ray het redelijk met elkaar vinden, maar er ontstaat spanning omdat ze duidelijk andere prioriteiten hebben. Harlan wil het liefst de strijd aangaan, maar voor Ray telt alleen de veiligheid van zijn dochter. Wanneer Harlan volledig zijn kalmte verliest, ziet Ray zich genoodzaakt hem te doden. Dat Harlan gespeeld wordt door Tim Robbins geeft de film een interessant laagje. Door zijn lengte en vriendelijke gezicht is Robbins een vaderlijker type dan Cruise. Het is niet moeilijk een versie van deze film voor te stellen waarin Robbins de vader speelt en Cruise de maniakale weirdo. Maar dat is niet het soort film dat Spielberg voor ogen staat. Als kijker moet je niet direct sympathiseren met Ray. Hij moet onze sympathie gedurende de film verdienen. Een mogelijke verklaring voor de vele ongebonden personages van Cruise is het aloude idee dat een filmheld beschikbaar moet zijn voor romantische ontwikkelingen. SCHOKKEND NIEUWS #180 SPECIAL 30 Cruise heeft immers meestal wel een aantrekkelijke vrouwelijke tegenspeler (altijd een stuk jonger dan hij, maar nooit té jong), al valt op dat de goede chemie daarmee lang niet altijd vertaald wordt in romantiek. Vaak gaat de interactie niet verder dan een onschuldige flirt. Het is misschien meer de optie van romantiek die aantrekkelijk is. Spielberg lijkt daar echter weinig in geïnteresseerd: beide films hebben geen love interest, zelfs geen potentiële. De vrouwelijke precog die Anderton in minority report op sleeptouw neemt zou in een andere versie van deze film mogelijk zijn omgevormd tot een sexy toekomstvoorspeller, maar vertolker Samantha Morton oogt met haar kale hoofd en hulpbehoevende postuur eerder als een grote baby – wat van Anderton weer een vaderfiguur maakt. Of neem het moment in war of the worlds wanneer Ray en zijn kinderen tijdens hun vlucht voor de buitenaardse invasie een vrouw tegenkomen die Ray kent. Zij is van dezelfde leeftijd als Ray en zit met haar dochter in hetzelfde schuitje. Het ligt voor de hand dat deze gezelschappen samenklitten en even openbaart zich de potentie voor een gezamenlijk avontuur dat haar en Ray nader tot elkaar brengt. Maar nee, de vrouw is binnen vijf minuten alweer uit de film verdwenen. Opgegaan in de vluchtende mensenmassa. Deze film gaat over Rays vaderschap en is niet gebaat bij romantiek. NIEUW LEVEN minority report en war of the worlds zijn allebei zeer vrije bewerkingen van bestaande verhalen: The Minority Report van Philip K. Dick en The War of the Worlds van H.G. Wells (Spielberg houdt kennelijk niet van lidwoorden). In die boeken is de hoofdpersoon een man met een echtgenote maar zonder kinderen. In Spielbergs films daarentegen is wel sprake van kinderen en is het huwelijk van de hoofdpersoon reeds gestrand. Zo blijkt wel weer dat als Spielberg een boek verfilmt, hij in de eerste plaats een Spielberg-film maakt en pas in de tweede plaats een boekverfilming. Beide films gaan over gescheiden mannen, maar dat betekent allerminst dat hun exen er slecht vanaf komen. Miranda Otto heeft in war of the worlds een ietwat ondankbare rol als Rays ex-vrouw, maar weet daar het beste van te maken. Wat helpt, is dat haar milde ergernis over Ray niet onterecht is. Er wordt opvallend weinig uitgeweid over hun huwelijk en de details omtrent hun breuk (hun interactie zegt genoeg), maar in een documentaire op de dvd verschaft Spielberg de nodige achtergrond. Het zit misschien niet expliciet in film, maar er is wel degelijk over nagedacht. In een andere documentaire vertelt scenarist David Koepp over een lijst van elementen die hij en Spielberg doelbewust niet in de film wilden hebben. Een van de zaken die genoemd wordt, zijn vernietigde landmarks (monumenten of bekende gebouwen): een overduidelijke verwijzing naar de bombastische spektakelfilms van Roland Emmerich, die daar vol mee zitten. Een ander vertrouwd gegeven uit Emmerichs films is een gescheiden hoofdpersoon die door een grote ramp herenigd wordt met zijn ex, al dan niet doordat haar nieuwe partner bij die catastrofe – lekker handig – het loodje legt (zie 2012 en moonfall). Ook daar doet Spielberg niet aan. In war of the worlds moet Ray zich bewijzen als betrouwbare vader, maar hij hoeft niet te verwachten dat hij daarvoor aan het einde beloond wordt met een hereniging met zijn ex-vrouw. Een goede vader zijn is beloning genoeg. minority report heeft wel zo'n soort happy end, getuige het shot dat duidelijk maakt dat Anderton en zijn ex hun gestrande huwelijk een nieuwe kans hebben gegeven en opnieuw in blijde verwachting zijn. Maar dat voelt verdiend, omdat Andertons ex-vrouw zegt dat hun breuk niets te maken had met een gebrek aan liefde, maar veroorzaakt werd door een te groot verdriet. Haar loyaliteit naar Anderton staat dan ook niet ter discussie; in de slotfase neemt ze zelfs de protagonistrol over om zijn onschuld te bewijzen. Waarschijnlijk ook niet onbelangrijk: de scène waarin de precog aan de twee ex- echtelieden vertelt over de alternatieve levensloop van hun zoon, wanneer die niet zou zijn ontvoerd. Een confronterend maar heilzaam moment. Aldus leidt het plan om Precrime veilig te stellen door in te spelen op Andertons verloren vaderschap tot een keten van gebeurtenissen die ironisch genoeg resulteert in de dood van Precrime en een hernieuwd vaderschap voor de hoofdpersoon. Dat viel dan weer niet te voorspellen. • 31 SCHOKKEND NIEUWS #180 ESSAY war of the worlds