ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÁ Εισαγωγή Περί της νηστείας Η έννοια του κακού κατά την αγιοπατερική παράδοση Η υπακοή στον μοναχισμό Περί του Αντιχρίστου Περί του Διαβόλου Τα καθήκοντα του μοναχού Τα έργα του Πατρός Παϊσίου Ο άγιος Αρσένιος ο Καππαδόκης o Ο βίος του o Η ερμηνεία του στους ψαλμούς Το ιστορικό της Ιεράς Μονής Αγίας Αικατερίνης στο θεοβάδιστο όρος Σινά Η Ιερά Μονή Ιωάννου του Θεολόγου Η διαβίωση του Γέροντος Παϊσίου σε διάφορες καλύβες Θαύματα του Γέροντα Παϊσιου Βιβλιογραφία 1 ÅÉÓÁÃÙÃÇ Από τη μελέτη των κειμένων του γέροντα Παϊσίου και όσα έχουν διασωθεί από τις εμπειρίες του χριστεπώνυμου πλήθους προκύπτει σαφώς , ότι η ασκητική ζωή και διδασκαλία του είναι θεμελιωμένη στη δογματική διδασκαλία της Εκκλησίας Κύρια χαρακτηριστικά της διδασκαλίας του είναι ό , τι αυτή αναδύεται μέσα από την προσωπική βιωματική εμπειρία του Ο ίδιος εμφανίζεται ως πρωταθλητής άριστος της εν Χριστώ ασκητικής ζωής Ολόκληρη η ύπαρξη και η ζωή του ήταν σταθερά προσανατολισμένη στο Θεό και την Υπεραγία Θεοτόκο , την οποία τόσο υπεραγαπούσε , πράγμα που συνέβαλε στη διαμόρφωση της ασκητικής ζωής και διδασκαλίας του Η θεολογική υποδομή του γέροντα Παϊσίου δεν εκφράζεται με θεολογικούς και ακαδημαϊκούς όρους , φαίνεται όμως σαφώς μέσα από τον απλό αυθόρμητο , και εκκλησιαστικά βιωμένο λόγο του Ο λόγος του έχει τον απλοϊκό εκείνο χαρακτήρα των διαχρονικώς « φερομένων υπό του Αγίου Πνεύματος ». Ο γέροντας Παΐσιος βιώνει την Αποκάλυψη του Θεού στην κτίση ως χαρισματική εμπειρία της παρουσίας του 2 ίδιου του Θεού , ως φανέρωσή του δια των ακτίστων ενεργειών του , ως μία συνεχή δηλαδή , Θεοφάνεια Η εμπειρία αυτή , ως εμπειρία του ακτίστου , όσο και αν επιχειρηθεί να εκφραστεί με κτιστό ανθρώπινο λόγο , παραμένει ουσιαστικά ανέκφραστη Η ασκητική διδασκαλία του γέροντα , με βάση τη γραπτή και προφορική επιβεβαίωση όσων τον έζησαν από κοντά , θεμελιώνεται στην υπακοή στο Θείο Θέλημα , την άκρα ταπείνωση και την αγάπη προς τον συνάνθρωπο και τα πλάσματα όλης της φύσης Από τα κείμενα του π Παϊσίου αναδύεται η αλήθεια της πίστεως βιωμένη εν Αγίω Πνεύματι Ο γέροντας έχει κατεξοχήν χαρισματική γνώση της αληθείας Ως ζωντανό και ενεργό μέλος του μυστηριακού σώματος του Χριστού , ο γέροντας Παΐσιος έχει προσωπική και βιωματική σχέση τόσο με το Χριστό και τη Μητέρα του Θεανθρώπου , όσο και με αγγέλους , με επώνυμους αγίους και με κεκοιμημένους της εν ουρανοίς Εκκλησίας Αν κρίνει κανείς από τις επανειλημμένες εκδόσεις των βιβλίων που γράφτηκαν προς τιμήν του , θα διαπιστώσει τότε , ότι , όχι μόνον έτυχαν θερμής υποδοχής από το ορθόδοξο αναγνωστικό κοινό , αλλά συγχρόνως και τα θεόπνευστα λόγια και η χαρισματική σοφία του , που διαποτίζουν ως γλυκό 3 απόσταγμα της εμπειρικής του κυψέλης , τις σελίδες των έργων του , βρήκαν θετική ανταπόκριση και επιδεκτικότητα στις ψυχές μας , οι οποίες ως ‘ πεινασμένες ’ για το Θείο Λόγο μέλισσες , βίωσαν αμέσως την έλλειψη τις παρουσίας του Μέσα στον κυκεώνα των θεολογικών και χριστιανικών βιβλίων που βρίθουν στα βιβλιοπωλεία , τα έργα του μακαριστού γέροντος Παϊσίου , αν και λίγα σε ποσότητα , πάντοτε πλήρη χάριτος σε ποιότητα , από πλευράς ορθοδόξου πνευματικότητας και πατερικής παραδόσεως Ορμώμενος από αυτή την εσωτερική πνευματική ανάγκη , ήρθα σε επαφή με αρκετά άτομα που βίωσαν τη χαρισματική και θαυματουργική του δύναμη , μέσα από εμπειρίες , οι οποίες χαράχθηκαν βαθιά μέσα στην καρδιά τους και αποδεικνύουν για πολλοστή φορά την αγιότητα του μακαριστού Γέροντα και ταυτόχρονα παρουσιάζουν στο χριστεπώνυμο πλήθος , την έμπρακτη θεολογικώς ορθή ζωή του σε σχέση πάντα με τις αγιοπατερικές διδασκαλίες και την μοναστική Ορθόδοξη παράδοση Σε διάστημα πολλών μηνών , μετά από ενδελεχή έρευνα και αναζήτηση ατόμων που είχαν τέτοιες εμπειρίες , μετά την κοίμηση του μακαριστού Γέροντος Παϊσίου , έλαβα επιστολές , ηλεκτρονική αλληλογραφία και σε ορισμένες περιπτώσεις συνάντησα τα άτομα αυτά , των οποίων τις 4 προσωπικές εξομολογήσεις , με την άδειά τους , απομαγνητοφώνησα Βασίλειος Παυλίδης Θεολόγος 5 « Πλατεία καὶ εὐρύχωρος ἡ ὁδὸς τῆς κοιλίας , ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ἀπώλειαν τῆς πορνείας· καὶ πολλοὶ εἰσὶν οἱ εἰσπορευόμενοι ἐν αὐτῇ Τὶ στενὴ ἡ πύλη καὶ τεθλιμμένη ἡ ὁδὸς τῆς νηστείας , ἡ εἰσάγουσα εἰς τὴν ζωὴν τῆς ἁγνείας· καὶ ὀλίγοι εἰσὶν οἱ εἰσερχόμενοι δι ̓ αὐτῆς » Μτθ ζ´ 13 ‐ 14 6 ÐÅÑÉ ÍÇÓÔÅÉÁÓ Η Ορθόδοξη Εκκλησία στον όρθρο της Δ ́ Κυριακής των Νηστειών , θέλοντας να δείξει στον άνθρωπο ότι η νηστεία και η μετάνοια οδηγεί στην λύτρωση της ψυχής από την αμαρτία λέει : « Δεῦτε ἐργασώμεθα ἐν τῷ μυστικῷ ἀμπελῶνι , καρποὺς μετανοίας ἐν τούτῳ ποιούμενοι , οὐκ ἐν βρώμασι καὶ πόμασι κοπιῶντες , ἀλλ ̓ ἐν προσευχαῖς καὶ νηστείαις , τὰς ἀρετὰς κατορθοῦντες Τούτοις ἀρεσκόμενος ὁ Κύριος του ἔργου Δηνάριον παρέχει , δι ̓ οὗ ψυχὰς λυτροῦται Χρέους ἁμαρτίας ὁ μόνος πολυέλεος » 1 Από μόνη της η νηστεία καταντάει ένας ανούσιος ευσεβισμός , μια δυτικοποιημένη δίαιτα αποτοξίνωσης Σε τι διαφέρει αλήθεια από μια δίαιτα που μας επιβάλλει ο ιατρός , αν την απομονώσουμε από την ουσία της ασκήσεως , της εγκράτειας και δεν συνοδεύεται από έργα φιλανθρωπίας και ένθερμη προσευχή και μετάνοια ; 1 Βλ Όρθρος Δ ́ Κυρ των Νηστειών 7 « Τιμὴ γὰρ νηστείας οὐχὶ σιτίων ἀποχή , ἀλλὰ ἁμαρτημάτων ἀναχώρησις », λέγει ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος . « Εάν όμως δάκνητε και κατατρώγητε αλλήλους , προσέχετε μη υπ ' αλλήλων αφανισθήτε Λέγω λοιπόν , περιπατείτε κατά το Πνεύμα και δεν θέλετε εκπληροί την επιθυμίαν της σαρκός Διότι η σαρξ επιθυμεί εναντία του Πνεύματος , το δε Πνεύμα εναντία της σαρκός · ταύτα δε αντίκεινται προς άλληλα , ώστε εκείνα , τα οποία θέλετε , να μη πράττητε .» 2 και αλλού πάλι λέγει ο ιερός Χρυσόστομος « Ἂν ταῦτα κατορθοῦν βούληται ( ὁ πιστός ), τὴν ἀληθῆ νηστείαν ἐπεδείξατο , καὶ ἣν μάλιστα πάντων ἀπαιτεῖ παρ ̓ ἡμῶν ὁ Δεσπότης Ἐπεὶ εἰ καὶ ταύτην τὴν ἀποχὴν τῶν βρωμάτων διὰ τοῦτο κελεύει γίνεσθαι , ἵνα χαλινοῦντες τὰ σκιρτήματα τῆς σαρκός , εὐήνιον αὐτὴν ἐργαζώμεθα πρὸς τὴν τῶν ἐντολῶν ἐκπλήρωσιν » 3 Η άσκηση συνιστά την εκούσια αποδοχή εκ μέρους του ανθρώπου στην πρόκληση του Ιησού Χριστού ‘ ει τις θελει 2 Γαλ . 5, 15-17 3 Ι ω Χρυσοστόμου , Ο μιλία ε ι ς α νδριάντας , 3 η κα ι ε ι ς τ η ν Γένεσιν 10 η 8 οπισω μου ελθειν απαρνησασθω εαυτον και αρατω τον σταυρον αυτου και ακολουθειτω μοι ’ 4 Η άσκηση είναι η από ανθρώπινη πλευρά προσπάθεια αναδρομής ή επιστροφής στο ‘ κατά φύσιν ’. Δι ́ αυτής της επίπονης προσπάθειας του ανθρώπου , που αγωνίζεται ν ’ ανακαινιστεί εν Χριστώ 5 , ανακτά ‘ τας δυνάμεις της ψυχής εαυτού δι ’ επιπόνου μετανοίας και συντόμου ασκήσεως τοιαύτας μετατρέψας αποτελέσει , οίας ημίν εξ ’ αρχής δέδωκεν ο Θεός τον Αδάμ πλαστουργήσας και πνοήν ζωής εμφυσήσας αυτώ ’ , όπως λέγει ο Νικήτας , ς 7 Σταθάτος 6 Η άσκηση όπω παρατηρούμε στους βίους των αγίων , αποβλέπει στην νέκρωση και κατάργηση του ‘ παλαιού ανθρώπου μέσα μας ’. ‘ Νεκρώσατε λοιπόν τα μέλη σας τα επί της γης , πορνείαν , ακαθαρσίαν , πάθος , επιθυμίαν κακήν και την πλεονεξίαν , ήτις είναι ειδωλολατρεία ’ Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος , αναφέρει επίσης ό , τι ‘ αληθινή νηστεία δεν είναι μόνο η αποχή από τα φαγητά , αλλά και η αποχή από τα αμαρτήματα ... Νηστεύεις ; 4 Μτθ . 16,24 5 Σωτηρίου Μπαλατσούκα , σ . 45 6 Νικήτα Σταθάτου , Πρακτικά κεφάλαια , εκατοντάς Α ́ 13’, PG 120, 860A 7 Κολ . 3,5 9 Δείξε το από τα έργα σου Εάν δεις πτωχόν , βοήθησε τον Εάν δεις εχθρόν σου , να συμφιλιωθείς μ ’ αυτόν Εάν δεις φίλον σου να ευδοκιμεί , μη τον φθονήσεις ... Ας μη νηστεύει δηλαδή μόνο το στόμα σου , αλλά και τα μάτια σου και η ακοή σου και όλες οι αισθήσεις σου ’ Μάλιστα στα λόγια αυτά του αγίου , συνηγορεί και μια ιστορία από το Μέγα Γεροντικό 8 , όπου αναφέρει για τον αββά Ποιμένα , ο οποίος άκουσε για κάποιον που έτρωγε κάθε έξι μέρες , διότι οργιζόταν και είπε τότε ο Γέροντας : ‘ Έμαθε να σηκώνει το βάρος της νηστείας των έξι ημερών και δεν έμαθε να ων , των παράλογων επιθυμιών και γενικότερα των διώχνει την οργή του ’ Κατά την αγιοπατερική διδασκαλία η άσκηση δεν νοείται ως κίνηση εναντίον του σώματος ή του φυσικού περιβάλλοντος , αλλά ως αποδέσμευση και απελευθέρωση του σώματος και της φύσεως από την αμαρτία , η οποία διέστρεψε τις κατά φύση ενέργειες της ψυχής , ως στροφή εναντίον των περιττών απαιτήσε παθών 9 Η νηστεία , όμως , από μόνη της είναι ένας στείρος ευσεβισμός Αν όμως συνδυαστεί με προσευχή και 8 Το Μέγα Γεροντικόν , τ . 4 ος εκδ Ι Ησυχαστηρίου ‘ Το Γενέσιον της Θεοτόκου ’, Πανόραμα , Θεσσαλονίκης , σ . 209 9 Σωτηρίου Μπαλατσούκα , σ .49 10 ελεημοσύνη και ταπείνωση , επιτυγχάνει την εξαύλωση του σαρκικού ανθρώπου και το ανεβάζει σε πνευματικότερες και ι η νείς νοια οδηγεί στην λύτρωση της ψυχής από την αμαρτία λέει : « Δ νι , κ ου , αλλ ις , τελειότερες σφαίρες Κάποιος μοναχός ρώτησε τον αββά Σισόη : ‘ Ποια είνα οδός που οδηγεί στην ταπείνωση ;’ Και του απαντά ο Γέροντας : ‘ Η οδός που οδηγεί στην ταπεινοφροσύνη είναι : η εγκράτεια , η προσευχή στον Θεό και ο αγώνας να έχει κα τον εαυτό του κατώτερο από οποιονδήποτε άνθρωπο ’ 10 Η Ορθόδοξη Εκκλησία στον όρθρο της Δ ́ Κυριακής των νηστειών , θέλοντας να δείξει στον άνθρωπο ότι η νηστεία και η μετά εύτε εργασώμεθα εν τω μυστικώ αμπελώ αρπούς μετανοίας εν τούτω ποιούμενοι , κ εν βρώμασι και πόμασι κοπιώντες ’ εν προσευχαίς και νηστεία τας αρετάς κατορθούντες Τούτοις αρεσκόμενος ο Κύριος του έργου 10 Το Μέγα Γεροντικόν σ . 127 11 Δηνάριον παρέχει , δι ’ ψυχάς λυτρούται μ ε λ μ π ο ί ν σ α τ ού Χρέους αμαρτίας ο μόνος πολυέλεος » 11 Ο Αββάς Δωρόθεος , στο ‘ Λόγο περί των Αγίων Νηστειών ’, αναφέρει : ‘ Το ρήμα μαργαίνω σημαίνει κατέχομαι υπό μανίας · και μάργος λέγεται ο ανιώδης ( ο μανιασμένος ). Όταν λοιπόν καταλαμβάνη κάποιον η μανία να γεμίση την γαστέρα ( κοιλίαν ) του , τούτο λέγεται γαστριμαργία ( κ του γαστήρ + μαργαίνω ), όπερ σημαίνει μανία κατέχουσα την κοιλίαν Όταν η εκ του φαγητού προερχομένη ηδονή αφορά τον λαιμόν , τότε λέγεται λαιμαργία ( εκ των λέξεων αιμός + αργαίνω ). Από αυτάς λοιπόν πρέπει να φυλάσσεται και να τας αποφεύγη με πάσαν ροσ χήν όποιος θέλει να καθαρισθή από τας αμαρτίας του Διότι αι αμαρτίαι αυτα δεν γίνονται δια τη ικανοποίησιν ωμ τικών αναγκών , αλλά δια την ικανοποίησην κάποιου πάθους · εάν λοιπόν τας ανεχθή , τότε γίνονται δι ’ αυτόν αμαρτήματα ... ο σκοπός δια τον οποίον τρώγει τις είναι εκείνος ο οποίος δημιουργεί την αμαρτίαν Το να ρώγη 11 βλ όρθρος Δ ́Κυριακή των Νηστειών 12 δε κανείς όσον επιβάλλουν αι σωματικαί του ανάγκαι σημαίνει ότι ούτος ορίζει εις τον εαυτόν του πόσον πρέπει να φάγη καθ ’ όλην την ημέραν Και βλέπει , εάν αυτό το οποίον ώρισε τον εβάρυνε και είναι ανάγκη να αφαιρέση ολίγον εξ αυτού το αφαιρεί , ή εάν δεν ήτο αρκετόν , και δεν εστηρίχθη δια του φαγητού αυτού το σώμα , και είναι ανάγκη να προσθέση ακόμη ολίγον , προσθέτει πράγματι και ούτω ικανοποιεί τας ανάγκας του Αρκείται λοιπόν ούτος εις το ωρισμένον και τούτο το πράττει όχι δια την εκ του φαγητού ευχαρίστησιν , αλλά δια την διατήρησιν των δυνάμεων του σώματος Και αυτό δε το οποίον τρώγει κανείς , πρέπει να το τρώγη κατόπιν ευλογίας και να κατακρίνη δια του λογισμού τον εαυτόν του ότι είναι ανάξιος οιασδήποτε παρηγορ ίας και να μη προσ α π ν ν ή προσήλωση στον Χριστό και την αιώνια ζωή · ‘ ουκ ηυδόκησε γαρ ο Θεός , ίνα αναπαυθώσιν οι αγαπητοί αυτού , έως ου έχη εάν άλλοι τινές , δια κάποιαν νάγκην του σώματος εριποιού ται εαυτούς και α μη ζητ και αυτός κάποιαν ανάπαυσιν ή να νομίζη ότι ελαφρόν είναι δια την ψυχήν το να διάγη εν αναπαύσει ’ Η άσκηση έχει πρωτίστως θετικό νόημα Δεν φανερώνει άρνηση του κόσμου και της ζωής αλλά 13 εισίν εν τω σώματι , αλλά μάλλον ηθέλησεν είναι αυτούς , εν όσω εισίν εν τω κόσμω , εν θλίψει , εν βάρει , έν μόχθοις , και εν ενδεία και γυμνώσει και μονώσει ... ’ 12 Η άνεση προκαλεί πνευματική παράλυση Αντίθετα η ταλαιπωρία που αναλαμβάνεται για τον Θεό οδηγεί στην αληθινή άνεση 13 Το σκοπό αυτό υπηρετεί η άσκηση με την εκούσια ταλαιπωρία , όπως η ησή της εμποδίζει όχι μόνο την αγάπ και με τη στέρηση ή τον περιορισμό των τροφών , των τέρψεων και των ανέσεων Με την άσκηση θεραπεύεται η βούληση του ανθρώπου και διευκολύνεται απελευθέρωσή του από τη δουλεία του κόσμου Η άσκηση είναι πορεία προς την ελευθερία Με αυτήν κερδίζεται από τη μια μεριά η κυριαρχία του ανθρώπου στον εαυτό του και στις ανάγκες του , και από την άλλη η εσωτερική ελευθερία και η ορθή τοποθέτηση του απέναντι στον Θεό , τον πλησίον και τον κόσμο Η άσκηση περιορίζει την ατομική ικανοποίηση και διευκολύνει την εν κοινωνία ζωή Η παραμέλ η προς τον Θεό και τον πλησίον , αλλά και τη σωστή σχέση με το περιβάλλον 14 12 Ισαάκ Σύρου , Λόγος 51, σ . 159 Ηθική , εκδ Π Πουρναρά , Θεσσαλονίκη , 1995, σ . 470 13 οπ π σ . 219 14 Γ Μαντζαρίδη , Χριστιανική 14 Στο Μέγα Γεροντικό 15 , αναφέρεται ένας Γέροντας που είπε , σχετικά με την άσκηση : ‘ Αν ακούσεις για τις μεγάλες ασκήσεις των αγί ν Πατέρων , ε ιχείρησέ το και συ ζητώντας από τον Κύριο να σε στηρίξει στο έργο που καταπιάστηκες Και εάν το φέρεις εις πέρας , απόδωσέ το με ευγνωμοσύνη στον Κύριο Εάν όμως δεν το αποτελειώσεις , κατηγόρησε την ανημπόρια σου και έχε επίγνωση της αδυναμίας σου Και ταπείνωσε τη σκέψη σου , ώσπου να πεθάνει ω π ς , με τη συναίσθηση πως είσαι ανίκανος ώ Η ολιγάρκεια βασίζεται στην αρετή της εγκράτειας και η εγκράτεια και η και φτωχός και χωρίς υπομονή , ελέγχοντας πάντοτε την ψυχή σου ότι άρχισε αλλά δεν έφερε εις πέρας το έργο ’ Η ολιγάδεια , η ολιγάρκεια είναι βασική χριστιανική αρετή , που την εφάρμοσαν μυριάδες αγίων και ασκητών στην Ορθόδοξη Εκκλησία , ιδιαίτερα στο χ ρο του Ορθόδοξου μοναχισμού , ο οποίος αποτελεί πρότυπο βιώσεως της ζωής του Χριστού και των Αποστόλων 16 Μην ξεχνούμε τα λόγια του Αποστόλου Παύλου ‘ έχοντες δε διατροφάς και σκεπάσματα τούτοις αρκεσθησόμεθα ’ 17 15 Το Μέγα Γεροντικόν σ . 179 16 π Θ Ζήση , Ορθοδοξία και Οικολογία , εκδ . ‘ Βρυέννιος ’, Θεσσαλονίκη 1994, σ .14-15 17 Α ’ Τιμ . 6,8 15 νηστε κ α καθαιρέσει των παθώ , υ ς τα γνωρίσματα αυτά , μένει και ία συνδέονται άρρηκτα αι φορούν όλα τα επίπεδα της ζωής τόσο του πιστού όσο και του μοναχού Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός μας λέγει συγκεκριμένα ‘ εγκράτειαν λέγομεν , ου παντως την εις το παντελές αποχήν των βρωμάτων τούτο γαρ βίαια της εστί διάλυσις της ζωής αλλά την επί ν Εγκράτεια εστίν αμαρτίας αναίρεσις , παθών απαλλοτρίωσις σώματος νέκρωσις ’ 18 Ταυτόχρονα , με τη μίμηση των αγίων , τη νηστεία και την εγκράτεια , η Θεία Ευχαριστία , ως μυστήριο της κοινωνίας των πιστών με τον Χριστό και μεταξύ τους , μυσταγωγεί την ενότητα των ανθρώπων κατ ’ εικόνα της ενότητας το Τριαδικού Θεού , ενώ ταυτόχρονα προβάλλει την ταπείνωση και την αγάπη ως κύρια γνωρίσματα του αυθεντικού ήθους Έτσι η υπόσταση του ανθρώπου αποκαλύπτεται ως ευχαριστιακή υπόσταση και το ήθος του αντίστοιχα ως ευχαριστιακό ήθος Στο μέτρο που διατηρεί και ενεργοποιεί ο άνθρωπο 18 Ιωάννου Δαμασκηνού , Ιερά παράλληλα , PG 96,180 16 ζει ε ι ο επιστρέφει πλημ ν Χριστώ Γίνεται αληθ νό πρόσωπο και μέλος της ‘ κοινωνίας της θεώσεως ’ 19 Κατά τον Απ Παύλο ο αγώνας διεξάγεται μεταξύ πνεύματος και σαρκός , ‘ η γαρ σαρξ επιθυμει κατα του πνευματος το δε πνευμα κατα της σαρκος ’ 20 Η Οσία Μαρία η Αιγυπτία εφικτά στην προσοχή , λέγοντας ‘ οι την σάρκα δηλαδή εκκαθάραντες , και νήφοντες αεί εγρηγορότι τω της ψυχής αυτών όμματι , ορωσι θείας ελλάμψεως οράσεις , αρραβώνας εντεύθεν του μένοντας αυτούς καλού νομιζόμενοι ’ 21 Ο Μέγας Αντώνιος κατόπιν πολυετούς ασκήσεως του εαυτού του στην έρημ μυρισμένος απ ’ το θείο και άκτιστο φως ‘ μεμυσταγωγημένος και θεοφορούμενος ’ 22 Στην προοπτική του ασκητικού ιδεώδους εντάσσεται και η νηστεία , που έχει ιδιαίτερη σπουδαιότητα για την πνευματική ζωή « Ει ενήστευσεν από του ξύλου η Εύα , ουκ αν ταύτης νυν εδεόμεθα της νηστείας ... Επειδή ουκ ενηστεύσαμεν , εξεπέσαμεν του Παραδείσου νηστεύσομεν υ ο Πνεύματος 2,78, εκδ Π Χρήστου , Γρηγορίου του Παλαμά , Συγγράμματα , τομ . 1, 1962, σ . 149 ός ημών Αντωνίου , PG 26, 864C-865A 19 Βλ Γρηγορίο Παλαμά , Λόγος απ δεικτικός περί της εκπορεύσεως του Αγίου Θεσσαλονίκη 20 Γαλ . 5.17 21 Βίος οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας , PG 87 γ , 3700 Β 22 Βίος και πολιτεία του οσίου πατρ 17 τοίνυν , ίνα προς αυτόν επανέλθωμεν » 23 αναφέρει ο Μ Βασίλειος και ο Ιερός Χρυσόστομος λέγει « Φιλώ την νηστείαν ότι μήτηρ σωφροσύνης εστίν και πηγήν φιλοσοφίας ... νηστεία γαρ ψυχής εστι τροφή » 24 Με αυτήν ο άνθρωπος εκφράζει τη συγκατάθεση του στο θέλημα του Θεού Αντίθετη προς τη νηστεία είναι η ακρασία , με την οποία ο άνθρωπος περιφρονεί το θέλημα του Θεού και οδηγείται στο θάνατο · ‘ εστίν ουν νηστεία και ακρασία εναντία αλλήλοις , ως η ζωή και ο θάνατος ’ 25 , όπως είπε και ο Γρηγόριος ο Παλαμάς και συμπληρώνει ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος , λέγοντας ‘ Ο νους του νηστευτού προσεύχεται καθαρά και προσεκτικά , του δε ακρατούς είναι γεμάτος από ακάθαρτες εικόνες ...’ 26 Ο ίδιος ο Χριστός είπε ‘ θέλουσιν όμως ελθεί ημέραι , όταν αφαιρεθή απ ' αυτών ο νυμφίος , και τότε θέλουσι νηστεύσει εν εκείναις ταις ημέραις ’ 27 αι μάλιστα η νηστεία μαζί με την προσευχή , απομακρύνει ακόμη και τα δαιμόνια · ‘ Τούτο το γένος δεν δύναται να εξέλθη δι ' ουδενός άλλου τρόπου ειμή διά κ Α 84 3, PG 151,157C ννου , ιδ ', 16 23 Μεγ Βασιλείου 6 ΕΠΕ , 26-28 24 Ομιλ εις Γενεσ Α ', ΟΥΡΑΝΙΟΝ ΜΑΝΝ 25 Γρηγ Παλαμά , Ομιλία 1 26 Κλίμαξ Ιωά 27 Μρκ . 2,20 18 προσευχής και νηστείας ’ 28 Ο όσιος Ησύχιος ο Πρεσβύτερος , αναφέρει : ‘ Ο Χριστός στην έρημο άρχισε την πάλη του εναντίον ου διαβόλου ε ν στεία Μ τη νίκη του εναντίον του διαβόλου ίδα ε και ε μας τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να παλεύουμε εναντίον των πονηρών πνευμάτων , δηλαδή με η νηστεία , την ταπείνωση , την προσευχή και τη νήψη ’ Στο Μέγα Γεροντικό τ μ η ε δ ξ σ τ λά επέμενε στη νηστεία και την προσ ή τ θ 29 , αναφέρεται η ιστορία ενός ασκητή , ο οποίος συνάντησε κάποιον δαιμονισμένο που δεν μπορούσε να νηστεύει Από αγάπη προς τον Θεό , επίμονα ζήτησε να μεταπηδήσει σ ’ αυτόν το δαιμόνιο και να ελευθερωθεί ο αδελφός Ο Θεός άκουσε τη δέησή του , πράγματι Ο ασκητής δαιμονίστηκε , αλ ευχ και καταγινόταν με την άσκηση Μέσα σε λίγες μέρες όμως ο Θεός τον απάλλαξε από το δαιμόνιο , κυρίως για την αγάπη που έδειξε Η νηστεία χαρακτηρίζεται ως ‘ θεμέλιος αρετής ’ 30 « Οπως το λάδι γαληνεύει η άλασσα και παρά τη θέλησή της , έτσι και η νηστεία σβήνει εντελώς τις ποιίας , εκδ . W. Jaeger, Gregorii Nysseni Opera, σ . 95, PG 46,456C 28 Μρκ . 9,29 29 Το Μέγα Γεροντικόν ... σ . 279 30 Γρηγ Νύσσης , Περί φιλοπτωχείας και ευ τομ ΙΧ , Leiden 1967, 19 σαρκικές πυρώσεις , και παρά τη θέλησή τους » 31 λέγει ο Αγ Ιωάννης της Κλίμακος Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος , προσθέτει ‘ η νηστεία είναι το θεμέλιο , ο υπερασπιστής και ο φύλαξ όλων των αρετών Είναι η αρχή της οδού του Χρισ υ ε ο π ι Κ τιανισμού , η λαμπρότης της σωφροσύνης , η μητέρα της προσε χής , η πηγή της φρονήσεως και η οδηγός όλων των καλών έργων ’ Η άσκηση δεν είναι ο αυτοσκοπός ‘ ο εσθιων τον μη εσθιοντα μη εξουθενειτω και ο δε μη εσθιων τον εσθιοντα μη κριν τω ο θεος γαρ αυτον πρ σελαβετο ’ 32 Η άσκηση είναι το μέσον στην ατραπό της εν Χριστώ τελειώσεως του ανθρώπου Το ‘ κλειδί ’ που καταδεικνύει την σκοπιμότητα της ασκήσεως , το δίνει ένας Γέροντας 33 , ο οποίος αναφέρει : ‘ Εάν αρχίσεις κάποια άσκηση και χαλαρώσεις , πάλι βάλε αρχή και μη σταματήσεις να το κάνεις αυτό ώσπου να πεθάνεις Γιατί , όπου βρει τον άνθρω ο ο θάνατος , ανάλογη θα ‘ ναι κα η αμοιβή του , είτε στην αμέλεια , είτε στην αυτοκυριαρχία αθημερινά και κάθε χρόνο και κάθε βδομάδα , εξέταζε τον εαυτό σου 31 Κλίμαξ , κστ ', Γ ' 18 32 Ρωμ . 14,3 33 Βλ Το Μέγα Γεροντικόν σ . 181 20