1 Projektowany p omnik przyrody „Głaz narzutowy „Dzik” gm. Szprotawa A UTOR : © M ACIEJ B ORYNA 2024 T OWARZYSTWO B ORY D OLNOŚLĄSKIE Fot. 1: Głaz narzutowy Dzik pod Borowiną, widok od strony północnej (2024). Ustępujący ze Wzg. Dalkowskich ok. 150 tys. lat temu lądolód skandynawski odsłonił nowo ukształtowaną powierzchnię terenu i nagromadzony pod nim materiał skalny. W północnych rejonach ziemi szprotawskiej pozostawił ślady m.in. w postaci licznie występując ych obtoczonych narzutniaków , w tym pokaźnych rozmiarów głazy. Największym dotychczas zidentyfikowanym w omawianym rejonie jest Flins koło Długiego , po raz pierwszy opisany przez słynnego śląskiego przyrodnika Theodora Schu b ego i objęty ochroną prawną jeszcze przed II wojną światową Innym ciekawym egzemplarzem jest głaz koło Borowiny, którym w 2005 r. zainteresowało się Towarzystwo Bory Dolnośląskie. Głaz narzutowy leży w odległości ok. 1 km na południe od zachodniej zabudowy Borowiny, a jednocześnie na północnym krańcu enklawy leśnej wkomponowanej pomiędzy obręby Borowiny, Witkowa i Pasterzowic. Do projektowanego pomnika przyrody dojdziemy najszybciej od strony Borowiny, skąd prowadzi do lasu droga gminna. Zresztą sam głaz leży w pasie tej drogi. Alternatywnie można skorzystać z nieco dłuższej trasy leśnej z kierunku Pasterzowic lub Kartowic Mapa Google ukazuje jego lokalizację pod nazwą „Dzik Monume nt Skalny”. Bryła kamienia od strony północnej przypomina sylwetkę dzika, stąd propozycja nazwy dla pomnika. W części wystającej ponad powierzchnię gruntu obiekt jest wysoki na ok. 130 cm, szer oki na ok. 210 cm, a obwód w połowie wysokości mierzy ok. 550 cm. Do objęcia ochroną prawną kamień predysponuje nie tylko rozmiar i osobliwy kształt, lecz również skład petrograficzny. W przeważającej części to skała granitowa , przedzielona niczym kanapka doskonale czytelnymi warstwami kwarcu o różnej barwie, tj. pomarańczowej 2 Fot. 2: Głaz narzutowy Dzik na podkładzie map y Meßtischblatt 4359 (2481) Hartau 1901 oraz odcieniami koloru różowego. Po stronie południowej skały znajduje się materiał obcy w stosunku do masy skały, zwany ksenolitem. Dowodzi, że skała, będąc jeszcze na etapie krystalizacji, dostała się do środowiska podwyższonej temperatury i ciśnienia. W takich warunkach nietrudno o „ doklejenie" się obcej, jeszcze niezastygłej materii. Według Szczegółowej mapy geologicznej Polski w skali 1:50 000 (ark. 649 ) , głaz jest zakotwiczony na granicy warstw mułków i iłów zastoiskowych z warstwą piasków i żwirów wodnolodowcowych oraz warstwą piasków, żwirów i głazów lodowcowych na glinach lodowcowych To pozostałości po zlodowaceniu w arty kompleksu środkowopolskiego, któ r ego schyłek przypada na ok. 120 - 130 tys. lat t e mu . Od południa przylegają do nich namuły piaszczyste i piaski den dolinnych, czyli osady rzeczne mające związek z holocenem, tj. najmłodsz ą , trwając ą współcześnie epok ą geologiczn ą. Nie dysponujemy na obecną chwilę żadnymi informacjami ani śladami, pozwalającymi potwierdzić albo zaprzeczyć, że kamień został przemieszczony z innej lokalizacji lub przestawiony. Co prawda pochodzące z czasów prehistorycznych okoliczne kurhany grobowe oraz groby skrzynkowe dowodzą umiejętności przenoszenia dużych ciężkich kamieni, niemniej nasz głaz jest od nich większy i leży w osamotnieniu. Jak wynika z map i rzeczywistej sytuacji, głaz jest umiejscowiony na południowej granicy obszarów uprawnych Borowi ny, a tuż za nim rozpościera się podmokły teren olsu źródliskowego. Swój początek bierze tu malutki ciek, wpadający w pobliżu do innego, by pod Witkowem zasilić Młynówkę. Cenne przyrodniczo źródlisko z zadatkami na użytek ekologiczny niewątpliwie podnosi wartość i atrakcyjność stanowiska. Interesujące jest także otoczenie kulturowe głazu. Mapa Reglera, kreślona ok. połowy XVIII wieku ukazuje na zachód od głazu łąkę zwaną „Steinwiese”, co z jęz. niem. tłumaczymy bezpośrednio jako „łąka kamienna”, i co być może ma nazewniczy związek z naszym wyróżniającym się w terenie kamieniem. Natomiast na wschód od niego rozpościera się „Breitte wiese” , zapewne idzie o „szeroką łąkę ” . Nieco na południe oznaczono „Egelwiese” , dosłownie „łąka z pijawkami”. Na północy znajdują się „Gründe” – grunty. 3 Fot. 3 : Głaz narzutowy Dzik pod Borowiną, żyła gru bo krystalicznego kwarcu Fot. 4: Głaz narzutowy Dzik pod Borowiną, widok od strony południowej. Fot. 5: Głaz narzutowy Dzik pod Borowiną, widok od strony południowej, zbliżenie na ksenolit 4 O „kamiennych stawach” (niem . Stein - Teiche ) wspomina także Georg Steller w publikacji poświęconej Borowinie, w kontekście sprzedaży młyna w 1739 r. Nie mamy jednak pewności, że idzie o wymienione wyżej podmokłe łąki kamienne. W późnym średniowieczu mieszkańcy Borowiny byli zobowiązani do do starczania kamieni polnych na utrzymani e młyna na Bobrze w Szpr otawie. Ok. 200 m na zachód od głazu narzutowego przebiegała dawna granica państwowa pomiędzy księstwami głogowskim a żagańskim, a jednocześnie pomiędzy obrębami Borowiny a Witkowa, odcinkami zaakcentowana rowami i wałami (Wały Śląskie). Zresztą wspomniany Flins spod Długiego także leży przy historycznej granicy pomiędzy tymi księstwami. Może to sugerować związek wytyczania granic z o d znaczającymi się w terenie obiektami, jak np. sporych rozmiarów głazy ( kulturowe świadczenie geoekosystemowe - funkcja graniczna głazu narzutowego). Ta sama mapa z połowy XVIII wieku ukazuje drogę wychodzącą na południe z historycznego folwarku górnego Borowiny ( niem. Ober Vorwerk ) i prowadzącą do lasu, w tym do stanowiska z głazem. Jak wskazuje archiwalny plan wsi, kamień leży na południowej granicy gruntów rolnych przynależnych do tegoż folwarku. Co ciekawe , akurat przy kamieniu prosta droga posiada podwójny zakręt, jakby chciano przy jej budowie ominąć jakąś przeszkodę albo nawiązać do drogi biegnącej z przeciwnego kierunku , po grobli. Z wywiadu środowiskowego pochodzi informacja, że w pobliżu kamienia w okresie po II wojnie światowej (?lata 70.) miała miejsce katastrofa radzieckiego samolotu wojskowego. Najbliższe lotniska wojskowe znajdowały się do 1992 r. pod Szprotawą i Starą Koperni ą. W pobliskim lesie w 2005 r. grupa badawcza Towarzystwa Bory Dolnośląskie natknęła się na bliżej nieokreślone mogiły. Z folwarkiem górnym Borowiny i lasem granicznym wiąże się stara legenda o wygnanym duchu wójta Objęcie głazu narzutowego ustawową formą ochrony przyrody przyczyni się do zachowania obiektu, popularyzacji wiedzy o regionie i procesach geologicznych oraz rozwoju turystyki lokalnej. Zagospodarowany turystycznie i naukowo pomnik przyrody będzie stanowił punkt odniesienia dla poznawania i zwiedzania innych obiektów turystycznych w najbliższym sąsiedztwie, jak np. zabytkowe kamienne drogowskazy w Borowinie. Spod pomnika rozpościera się w kierunku północnym malowniczy krajobraz łąk i pól uprawnych, poprzedzielanych enklawami leśnymi. Dlatego pomnik będzie celem nie tylko wycieczek, ale potencjalnie również pikników. Sugeruje się wpisanie go na listę obiektów kwalifikowanych do Szprotawskiej Odznaki Turystycznej. W nawiązaniu do innych znanych z Polski i zagranicy przykładów, wykorzystanie wszystkich świadczeń geoekosystemowych, jakie ten głaz zapewnia, można mieć nadzieję na podniesienie jakości życia okolicznych mieszkańców i turystów odwiedzających nasz region. Do głazu można dogodnie dotrzeć rowerem, odbijając w Witkowie ze ścieżki rowerowej Velo Sprotavia (łącznik do Pętli Wiewióra). A samochód możemy zostawić przy drodze gminnej pod Borowiną, skąd mamy ok. 10 minut marszu do obiektu. W celu bliższego rozpoznania potencjału naukowego i kulturowego pomnika, warto wesprzeć się dodatkowo badania mi geologicznymi i archeologicznymi. 5 Fot. 6: Widok od strony g łaz u narzuto wego Dzik w kierunku Borowiny. A UTOR : © M ACIEJ B ORYNA 2024 T OWARZYSTWO B ORY D OLNOŚLĄSKIE K OREKTA : PROF UJK DR HAB M ARIA G ÓRSKA - Z ABIELSKA Skorzystano z materiałów: Matuszkiewicz F., Geschichte der Stadt Sprottau , 1908. Steller G., Zwei Dorfstudien aus Westschlesien: Hartau und Langheinersdorf, Kreis Sprottau , 1961 Sagan - Sprottauer Heimatbriefe, Nr 1/1968. Boryna M., Zespół Przyrodniczo - Krajobrazowy Potok Sucha w gminie Szprotawa (2) , 2023 Boryna M., Legenda „Wygnany wójt z folwarku górnego w Borowinie” (gm. Szprotawa) , 2024 Mapa, Wrede Ch.F.v, Krieges - Karte von Schlesien Mapa, Meßtischblatt 2481: Hartau, 1901 Geoportal, S zczegółowe mapy geologiczne Polski (Państwowy Instytut Geologiczny) , ark. 649. Lokalizacja w Google Maps: https://maps.app.goo.gl/vRcKEznRHz6H1HqJ8 Orientacyjne współrzędne: 51.63058617811235, 15.559462763353459 Dziękuję pani prof. UJK dr hab. Mari i Górsk iej - Zabielsk iej za dokonanie korekty artykułu oraz pani Beacie Jakowickiej i panu Krzysztofowi Wachowiakowi za pomoc w lustracji obiektu.