POLSKA CZYSTA KARTA Założenia reformy systemu podatkowo-składkowego i prawa pracy — Prostota • Neutralność • Odporność • Uczciwość horyzontalna Wysokość stawek i skala redystrybucji pozostają decyzją polityczną. ARCHITEKTURA SYSTEMU POLSKA · CZYSTA KARTA 2 SPIS TREŚCI Struktura dokumentu 00 Jak czytać ten dokument 17 Relacja obciążeń 01 Cel reformy 18 Podatek od wartości gruntu 02 Zasady nadrzędne 19 Spadki i darowizny 03 Jednolita danina od pracy 20 Akcyzy i podatki likwidowane 04 Prawdziwe wynagrodzenie brutto 21 Ulgi, które znikają 05 Dwa filary jednej daniny 22 Architektura docelowa 06 Jedna baza dla pracy 23 Administracja i rozliczenie 07 Praca właściciela firmy 24 Emerytury i zdrowie 08 Małe firmy 25 Samorządy 09 Rolnicy 26 Praca transgraniczna 10 Podatek od dystrybucji zysku 27 Prawo pracy: jedna umowa 11 Zyski wypracowane przed reformą 28 Kolejność wdrożenia 12 Ukryta wypłata i domniemanie prawidłowości 29 Test prostoty i reguła stabilności 13 Duże grupy i zobowiązania międzynarodowe 30 Czego system świadomie nie robi 14 Dochody zagraniczne 31 Kto zyskuje, a kto traci 15 VAT 32 Efekt 16 Dochody kapitałowe Dokument opisuje konstrukcję systemu. Stawki, progi kwotowe i kalibracja budżetowa pozostają poza zakresem. POLSKA · CZYSTA KARTA 3 00 Jak czytać ten dokument To jest opis konstrukcji, nie cennik. Dokument nie przesądza, ile państwo ma pobierać ani jak progresywny ma być system. Opisuje architekturę, którą da się skalibrować stawkami w obie strony bez przebudowy fundamentów. Jedno zastrzeżenie jest jednak konieczne. Część elementów przedstawionych niżej nie jest kalibracją, tylko warunkiem działania całości. Jeśli wdroży się połowę pakietu, druga połowa nie stanie się po prostu opóźniona, ale zamieni się w swoje przeciwieństwo. Te miejsca są w tekście nazwane wprost jako zamki bezpieczeństwa. 01 Cel reformy Polski system podatkowo-składkowy nie jest zbyt wysoki ani zbyt niski. Jest przede wszystkim nieprzewidywalny i niespójny. Ta sama praca, wykonana w ten sam sposób, jest obciążona zupełnie różnie w zależności od nazwy umowy. Doradztwo podatkowe stało się warunkiem racjonalnego prowadzenia działalności, a wybór formy prawnej ważniejszy niż to, co się faktycznie robi. System po reformie ma być: prosty do zrozumienia i rozliczenia bez pośrednika, oparty na szerokiej bazie i niewielkiej liczbie wyjątków, trudny do obejścia przez zmianę nazwy umowy, uczciwy horyzontalnie, czyli podobne sytuacje ekonomiczne obciążone podobnie, neutralny wobec formy prawnej działalności i zatrudnienia, wolny od progów, po przekroczeniu których traci się więcej, niż się zyskało, stabilny i przewidywalny w czasie, rozliczany automatycznie wszędzie tam, gdzie państwo i tak ma dane, spójny z prawem pracy, bo podatek nie może być furtką do ucieczki od zatrudnienia, a prawo pracy nie może wymuszać umów cywilnych. 02 Zasady nadrzędne Szeroka baza, niskie stawki, mało wyjątków. Ulga istnieje tylko wtedy, gdy rozwiązuje jasno określony problem, jej efekt da się zmierzyć i tego samego nie da się osiągnąć prościej przez wydatek budżetowy. Polityka społeczna prowadzona jest przez świadczenia, nie przez dziury w podatku. Neutralność formy prawnej. Ta sama praca nie może być obciążona inaczej dlatego, że wykonano ją na etacie, na zleceniu, na własnej działalności albo w spółce. Brak progów skokowych. Każda preferencja wygasa stopniowo albo jest liczona od nadwyżki. Dodatkowy tysiąc złotych przychodu nie może kasować kilku tysięcy złotych korzyści. Stabilność prawa. Zmiany materialne z rocznym wyprzedzeniem, zakaz działania wstecz, automatyczna indeksacja kwoty wolnej i progów, jeden główny pakiet podatkowy w roku, obowiązkowa ocena wpływu każdej nowelizacji na złożoność systemu. Jedna administracja. Powstaje jedna instytucja poboru danin, łącząca dzisiejszy aparat podatkowy i składkowy. Obywatel ma jedno konto, jeden miesięczny przelew, jedno roczne rozliczenie i jeden portal. 03 Jednolita danina od pracy W miejsce podatku dochodowego od pracy, składek pracownika, składek pracodawcy, składki zdrowotnej, funduszy celowych i większości preferencyjnych form opodatkowania działalności powstaje jedna danina od dochodu osobistego. To jedna płatność i jeden algorytm, a nie suma niezależnych reżimów liczonych od różnych podstaw. POLSKA · CZYSTA KARTA 4 04 Prawdziwe wynagrodzenie brutto Dzisiejszy podział na brutto, składki pracownika i składki pracodawcy jest dla obywatela nieczytelny i zaciemnia to, co ekonomicznie jedynie istotne, czyli całkowity koszt zatrudnienia. Wynagrodzenie brutto ma od tej pory odpowiadać pełnemu kosztowi po stronie pracodawcy. Pracownik widzi, ile kosztuje jego praca, ile z tego pobiera państwo i na co. Zamek bezpieczeństwa: netto nie spada. W dniu wejścia w życie wszystkie obowiązujące umowy są z mocy prawa przeliczane na nowe pełne brutto tak, aby wynagrodzenie netto oraz całkowity koszt pracodawcy pozostały niezmienione. Płaca minimalna zostaje ogłoszona w nowej wielkości. Nikt nie widzi na pasku obniżki, której faktycznie nie ma. 05 Dwa filary jednej daniny Filar ubezpieczeniowy finansuje prawa emerytalne, renty, niezdolność do pracy, ochronę zdrowia oraz zabezpieczenie na wypadek utraty pracy. Część emerytalna jest ewidencjonowana na indywidualnym koncie. Ochrona zdrowia pozostaje ubezpieczeniem od ryzyka, a nie indywidualnym rachunkiem oszczędnościowym: prawo do leczenia nie zależy od stanu konta. Podatnik widzi podział na emerytury, zdrowie i pozostałe ryzyka. Filar podatkowy finansuje budżet. Może być progresywny albo względnie płaski z wysoką kwotą wolną. Jedna skala dla dochodu z pracy niezależnie od formy zatrudnienia. Oba filary są liczone od tej samej podstawy i płacone jednym przelewem. Tam, gdzie filar ubezpieczeniowy przestaje rosnąć, filar podatkowy rośnie odpowiednio, żeby łączne obciążenie krańcowe nie spadało skokowo. 06 Jedna baza dla pracy Do podstawy wchodzi wszystko, co jest wynagrodzeniem za pracę: pieniądze, premie, prowizje, świadczenia rzeczowe wyceniane według jasnych reguł, wynagrodzenie z umów cywilnych oraz dochód z osobistej pracy właściciela firmy. 07 Praca właściciela firmy To jest miejsce, w którym większość reform tego typu się załamuje. Przedsiębiorca może jednocześnie zarabiać na własnej pracy, na zaangażowanym kapitale i na ryzyku. Jeśli państwo pozwoli mu dowolnie nazywać jedno drugim, cała neutralność systemu jest fikcją. Rozwiązania oparte na indywidualnej wycenie kapitału zaangażowanego w firmie mają wbudowaną wadę: im dłużej zyski zostają w firmie, tym większy kapitał, tym większa część dochodu daje się nazwać kapitałową. Powstaje zachęta do wpompowywania prywatnych oszczędności do własnej spółki wyłącznie po to, żeby przesunąć dochód z pracy do niżej opodatkowanej kategorii. Reguła przyjęta w tym systemie jest odwrotna i prostsza. Osoba, która faktycznie pracuje we własnej firmie, ma ustawowe minimalne wynagrodzenie za tę pracę. Wynagrodzenie to wchodzi w całości do jednolitej daniny. Dopiero nadwyżka dochodu ponad nie jest traktowana jako dochód z kapitału i ryzyka. Minimum jest ogłaszane raz w roku w widełkach zależnych od skali działalności, mierzonej wielkością przychodu i liczbą zatrudnionych, w bardzo grubym podziale. Jest to komunikat obowiązujący wszystkich, a nie decyzja urzędnika w indywidualnej sprawie. Właściciel, który uważa, że jego praca jest warta więcej, może zadeklarować więcej. Nie może zadeklarować mniej. Jeżeli firma zarobiła mniej niż ustawowe minimum, minimum ogranicza się do faktycznego zysku. System nie opodatkowuje strat. POLSKA · CZYSTA KARTA 5 Ta sama reguła obowiązuje niezależnie od formy prawnej. Jednoosobowa działalność, spółka osobowa i spółka kapitałowa są traktowane tak samo w zakresie pracy właściciela. Zmiana formy prawnej przestaje być narzędziem optymalizacji, bo nie zmienia niczego w kwalifikacji dochodu z pracy. Reguła jest z założenia przybliżeniem. Będzie czasem trochę za wysoka i czasem trochę za niska. Jest to świadomy wybór: lepsza jest reguła nieco niedoskonała, ale automatyczna i identyczna dla wszystkich, niż precyzyjna, ale otwierająca nowy przemysł optymalizacyjny i tysiące sporów o wycenę. 08 Małe firmy Dwa uproszczone tryby, oba bez księgowości memoriałowej. Rozliczenie kasowe. Podatek od pieniędzy faktycznie otrzymanych minus wydatki faktycznie zapłacone. Ryczałt od przychodu dla najmniejszych. Jedna stawka, najwyżej dwie, wynikające z typowego udziału kosztów, a nie z kodu branży. Kilkanaście stawek zależnych od zawodu znika. Preferencja wygasa płynnie wraz ze wzrostem obrotu, bez progu skokowego. 09 Rolnicy Odrębny system składkowy rolników zostaje docelowo zlikwidowany. Rolnicy podlegają tym samym zasadom co inni przedsiębiorcy, z uwzględnieniem specyfiki, która jest realna, a nie przywilejowa: wieloletnie rozliczanie dochodu i kompensowanie dobrych oraz złych lat, uproszczona ewidencja dla małych gospodarstw. Integracja jest rozłożona na wiele lat, z pełną ochroną już nabytych uprawnień emerytalnych, które są przeliczane, a nie kasowane. Jest to jeden z najtrudniejszych politycznie elementów reformy i z tego powodu nie może być prowadzony równocześnie z reformą opodatkowania gruntu. Kolejność opisuje rozdział o wdrażaniu. 10 Podatek od dystrybucji zysku Klasyczny podatek dochodowy od spółek zostaje zastąpiony podatkiem od zysku wypłacanego z firmy. Dopóki pieniądze pracują w przedsiębiorstwie, spółka nie płaci. Podatek powstaje, gdy wartość ekonomiczna wychodzi do właściciela: dywidendy, skup udziałów, wypłaty, ukryte wypłaty, prywatne wydatki właścicieli, nieuzasadnione transfery do podmiotów powiązanych. Znika amortyzacja podatkowa, ulgi inwestycyjne, rozliczanie strat i cała różnica między wynikiem księgowym a podatkowym. Zakup maszyny przestaje być przedmiotem sporu o to, przez ile lat ją rozliczać. Zysk opodatkowany na poziomie spółki nie jest opodatkowany drugi raz u wspólnika. 11 Zyski wypracowane przed reformą W polskich spółkach leżą zyski zatrzymane, od których podatek już zapłacono w starym systemie. Bez wyraźnego przepisu zostałyby opodatkowane po raz drugi w momencie wypłaty. To byłoby działanie wstecz i naruszałoby zasadę stabilności przyjętą w tym dokumencie. Dlatego w dniu wejścia reformy w życie każda spółka ustala i zgłasza stan zysków wypracowanych wcześniej. Ich późniejsza wypłata jest wolna od podatku od dystrybucji. Wypłaty są zaliczane w pierwszej kolejności na poczet tej puli, aż do jej wyczerpania. Państwo musi jednak przyjąć do wiadomości dwie konsekwencje. Po pierwsze, w pierwszych latach po reformie wystąpi zwiększona fala wypłat i przejściowy ubytek wpływów. Po drugie, przez pewien okres spółki prowadzą ewidencję dwóch kategorii kapitału. Obie te rzeczy są kosztem uczciwego przejścia i muszą być ujęte w prognozie budżetowej, a nie odkryte po fakcie. POLSKA · CZYSTA KARTA 6 12 Ukryta wypłata i domniemanie prawidłowości Cały system stoi na definicji wypłaty ukrytej. Zasada ogólna: wypłatą jest każde przysporzenie na rzecz właściciela lub osoby mu bliskiej, którego nie dokonano by na takich warunkach wobec osoby obcej. Żeby zwykła firma nie żyła w ciągłej niepewności, ustawa określa obszar domniemanej prawidłowości. Jeżeli przedsiębiorca mieści się w ogłoszonych ramach, jego rozliczenie jest uznawane za prawidłowe bez badania: wynagrodzenie pracującego właściciela w ustawowych widełkach dla danej skali firmy, samochód, telefon i lokal rozliczane ryczałtowo, bez indywidualnej wyceny, pożyczka od właściciela oprocentowana w ustawowym korytarzu, zwykłe koszty działalności udokumentowane fakturą elektroniczną. Poza tym obszarem pozostają zagadnienia dotyczące w praktyce dużych podmiotów i transakcji między powiązanymi firmami: ceny transferowe, zagraniczne spółki kontrolowane, licencje, sztuczne struktury. Zwykła krajowa firma ma funkcjonować bez kontaktu z tą warstwą prawa. 13 Duże grupy i zobowiązania międzynarodowe Polska jest związana regulacjami wymagającymi minimalnego efektywnego opodatkowania największych grup kapitałowych. Ogranicza to możliwość odroczenia podatku dla tych podmiotów, ale nie dla reszty gospodarki. Reguła jest więc taka: podatek od dystrybucji to zasada krajowa dla wszystkich spółek, a dla grup objętych minimum międzynarodowym obowiązuje dodatkowe wyrównanie. Nie buduje się dwóch pełnych systemów opodatkowania firm. 14 Dochody zagraniczne System jest w możliwie największym stopniu terytorialny. Dochód rzeczywiście wypracowany i opodatkowany za granicą nie jest opodatkowany ponownie w Polsce. Wyjątki dotyczą przypadków sztucznego transferu dochodu oraz zobowiązań wynikających z umów międzynarodowych. 15 VAT Jedna stawka standardowa, szeroka baza, minimum zwolnień. Stawki obniżone i liczne zwolnienia są stopniowo likwidowane. Eksport pozostaje nieopodatkowany, bo podatek od konsumpcji należy się tam, gdzie konsumpcja następuje. Obniżona stawka na żywność jest formą pomocy, która trafia do wszystkich niezależnie od dochodu, a w wartościach bezwzględnych najwięcej daje tym, którzy wydają najwięcej. Jest to więc narzędzie kosztowne i słabo trafione. Zamek bezpieczeństwa: rekompensata musi być adresowana. Ujednolicenie VAT wchodzi w życie wyłącznie razem z mechanizmem, który realnie kompensuje ubytek gospodarstwom o niskich dochodach. Podniesienie świadczeń powszechnych tego warunku nie spełnia, bo powiela dokładnie tę wadę, którą reforma likwiduje: trafia również do zamożnych. Rekompensata ma formę automatycznej wypłaty zależnej od dochodu, wyliczanej przez administrację z danych, które i tak posiada, i wypłacanej bez wniosku. Nie powstaje nowy urząd ani nowy formularz. Jeżeli takiego mechanizmu nie da się uruchomić, ujednolicenie VAT czeka. Próg wejścia do VAT przestaje być barierą rozwoju firmy. Zamiast ostrej granicy obowiązuje uproszczone rozliczenie dla najmniejszych, automatycznie generowane z faktur elektronicznych, i płynne przejście do pełnego VAT. Państwo wylicza deklarację, przedsiębiorca ją akceptuje. POLSKA · CZYSTA KARTA 7 16 Dochody kapitałowe Jedna liniowa stawka od odsetek, zysków z akcji i obligacji, funduszy, sprzedaży aktywów, najmu i pozostałych dochodów pasywnych. Podatek dotyczy realnego zysku, więc koszt nabycia jest indeksowany inflacją. Nie ma zwolnienia po upływie określonej liczby lat posiadania, bo takie rozwiązanie tworzy sztuczną granicę i zamraża rynek tuż przed nią. 17 Relacja obciążeń Jeżeli praca jest obciążona wyraźnie mocniej niż wypłata zysku z firmy, każdy dobrze zarabiający przejdzie na formę spółki. Nie da się temu zapobiec apelem o umiar, więc system zawiera dwa zabezpieczenia. Pierwsze i najważniejsze to opisane wcześniej minimalne wynagrodzenie pracującego właściciela. Ono zamyka podstawową drogę ucieczki, bo dochód z pracy pozostaje dochodem z pracy niezależnie od formy prawnej. Drugie to ustawowy limit różnicy między łącznym obciążeniem wypłacanego zysku a krańcowym obciążeniem pracy. Przy jego liczeniu uwzględnia się to, że podatek odroczony jest ekonomicznie niższy niż podatek zapłacony dziś. Porównywanie samych stawek nominalnych byłoby złudzeniem, bo im dłuższe odroczenie, tym mniejszy realny ciężar. Konkretną dopuszczalną różnicę ustala parlament. Architektura wymaga jedynie, żeby ten limit w ogóle istniał i był liczony uczciwie. 18 Podatek od wartości gruntu Głównym podatkiem od nieruchomości staje się podatek od rynkowej wartości ziemi, a nie tego, co na niej stoi. System przestaje karać za budowę domu, remont czy postawienie hali. Dwie identyczne działki płacą tyle samo niezależnie od tego, czy jedna stoi pusta, a druga jest zabudowana. Państwo prowadzi jawny model wyceny masowej oparty na cenach transakcyjnych, lokalizacji, przeznaczeniu i dostępie do infrastruktury. Właściciel ma prawo odwołania. Zamek bezpieczeństwa: bez wyceny nie ma podatku. Podatek nie wchodzi w życie na obszarze, na którym dane o gruntach nie są kompletne, a wycena nie osiąga wymaganej ustawą dokładności. Jest to warunek techniczny, nie polityczny. Podatek naliczany od źle wycenionej podstawy zniszczy zaufanie do całej reformy szybciej niż jakikolwiek argument przeciwników. Osoba z wartościową działką i niskim dochodem nie dostaje zwolnienia, bo zwolnienia dziurawią bazę, lecz może odroczyć płatność do momentu sprzedaży lub dziedziczenia. Dla nieruchomości zamieszkiwanej na własne potrzeby obowiązuje długi okres przejściowy i niska stawka startowa. Podatek od czynności cywilnoprawnych przy obrocie nieruchomościami znika, zostaje jedynie opłata rejestrowa. Podatek liczony od powierzchni znika. Jeżeli samorządom brakuje dochodów, dopuszczalny jest niewielki podatek od wartości budynku, wyraźnie niższy niż podatek gruntowy. 19 Spadki i darowizny Bardzo wysoka kwota wolna liczona przez całe życie, jedna niska stawka powyżej niej, sumowanie większych darowizn i spadków otrzymanych w ciągu życia. Zwykłe dziedziczenie rodzinnego majątku pozostaje nieopodatkowane, bez tworzenia nieograniczonej preferencji dla bardzo dużych transferów. Ewidencję prowadzi administracja na podstawie aktów i zgłoszeń, a nie obywatel w corocznym formularzu. POLSKA · CZYSTA KARTA 8 20 Akcyzy i podatki likwidowane Akcyza istnieje tylko tam, gdzie występuje mierzalny koszt ponoszony przez ogół: alkohol, tytoń, paliwa i emisje. Nie jako przypadkowe źródło pieniędzy. Znikają odrębne daniny nakładane doraźnie na wybrane sektory i formy działalności, w tym danina solidarnościowa, podatek od sprzedaży detalicznej, podatki sektorowe i nadzwyczajne, odrębne reżimy zawodowe oraz większość drobnych obciążeń okołopodatkowych. 21 Ulgi, które znikają Reforma likwiduje preferencje, które dziś stanowią istotną część rachunku wielu podatników. Uczciwość wymaga nazwania ich wprost, a nie ukrycia za ogólną zasadą. Znikają: podwyższone koszty uzyskania przychodu dla twórców, preferencyjne opodatkowanie dochodów z praw własności intelektualnej, ulga na działalność badawczo-rozwojową w obecnej formie, ulgi mieszkaniowe i remontowe, preferencje związane z miejscem zamieszkania oraz odrębne rozliczenia dla wybranych zawodów. Cele, które te ulgi miały realizować, nie znikają razem z nimi. Przenoszą się do wydatków budżetowych, gdzie są widoczne, mierzalne i podlegają corocznej ocenie. Wsparcie badań i rozwoju prowadzone jako program grantowy można rozliczyć z efektów, a jako ulga podatkowa praktycznie nie. Grupa zawodowa tracąca konkretną preferencję straci realnie, jeśli równolegle nie obniży się stawek. To jest ta część reformy, której nie da się przedstawić jako korzystnej dla wszystkich, i nie należy próbować. 22 Architektura docelowa Filar Przedmiot Logika Jednolita danina osobista Praca i aktywna działalność Dwa filary, jedna skala, jedna baza Podatek od dystrybucji Spółki Podatek dopiero przy wypłacie Podatek od kapitału Odsetki, inwestycje, najem Jedna stawka, realny zysk VAT Konsumpcja Jedna stawka, szeroka baza Podatek gruntowy Wartość ziemi Nie karze za zabudowę Akcyzy Koszty ponoszone przez ogół Tylko tam, gdzie występują Wszystko poza tą tabelą jest wyjątkiem wymagającym uzasadnienia, a nie osobnym światem prawnym. 23 Administracja i rozliczenie Jedna instytucja poboru danin. Rozliczenie wypełniane wstępnie przez państwo na podstawie danych o wynagrodzeniach, fakturach elektronicznych, rachunkach maklerskich i rejestrze gruntów. Podatnik sprawdza, akceptuje, dopłaca albo dostaje zwrot. Przedsiębiorca ma jedno miesięczne saldo, a nie kilka odrębnych przelewów. Interpretacje ogólne wiążą wszystkie urzędy. Interpretacje indywidualne mają termin ważności, chronią w okresie obowiązywania i są publikowane po usunięciu danych identyfikujących. POLSKA · CZYSTA KARTA 9 Klauzula przeciw unikaniu opodatkowania działa tylko wtedy, gdy głównym celem działania była korzyść podatkowa, brakuje uzasadnienia gospodarczego i efekt jest sprzeczny z celem ustawy. Nie wolno nią karać legalnego wyboru tańszej formy, jeżeli forma odpowiada faktom. Raz w roku obywatel dostaje rachunek pokazujący, ile zapłacił i jak orientacyjnie rozkłada się to na emerytury, zdrowie, samorząd, edukację, obronę i administrację. Nie jest to księgowe przypisanie każdej złotówki, tylko jawność struktury. 24 Emerytury i zdrowie Połączenie składek w jedną daninę nie może oznaczać zniknięcia uprawnień. Ustawa określa, jaka część filaru ubezpieczeniowego jest składką emerytalną, że uprawnienie rośnie od tej samej podstawy, od której liczy się filar, że zapis na indywidualnym koncie jest automatyczny i widoczny, oraz że uprawnienia nabyte w starych systemach są przeliczane, a nie kasowane. Reforma zmienia sposób poboru, a nie poziom finansowania systemu emerytalnego. Jeżeli po przeliczeniu okaże się, że nowa podstawa daje mniejsze wpływy niż dotychczasowe składki, różnicę pokrywa się z filaru podatkowego, a nie obniżeniem uprawnień. Wyliczenie tej różnicy jest obowiązkowym elementem projektu ustawy, ogłaszanym przed jej uchwaleniem. 25 Samorządy Reforma likwiduje część dochodów gmin, więc musi je zastąpić, zanim je zabierze. Przez okres przejściowy gmina otrzymuje realnie nie mniej, niż wynosiła średnia z likwidowanych źródeł sprzed reformy. Podatek gruntowy staje się głównym własnym dochodem lokalnym, a samorząd ustala jego stawkę w ustawowych widełkach. Część jednolitej daniny trafia automatycznie do gminy zamieszkania podatnika. 26 Praca transgraniczna Nierezydent płaci od dochodu ze źródeł polskich według tych samych zasad, z uwzględnieniem umów o unikaniu podwójnego opodatkowania. Praca zdalna wykonywana z Polski na rzecz podmiotu zagranicznego oraz praca delegowana podlegają jednemu, wspólnemu testowi rezydencji i miejsca wykonywania pracy. Nie tworzy się odrębnych reżimów dla poszczególnych branż. 27 Prawo pracy: jedna umowa Zrównanie obciążeń podatkowych niczego nie da, jeżeli prawo pracy pozostanie na tyle sztywne, że ta sama praca będzie nadal uciekać do umów cywilnych. Podatek i prawo pracy trzeba naprawiać razem albo wcale. Logika jest następująca: łatwiej zatrudnić i łatwiej zakończyć współpracę, ale w zamian realne zabezpieczenie na czas jej poszukiwania. Ochrona przenosi się z pojedynczego stanowiska na osobę. 27.1. Zasada nadrzędna Jeżeli praca jest wykonywana pod kierownictwem, w miejscu lub czasie wyznaczonym przez zlecającego, jego narzędziami i na jego ryzyko, jest to zatrudnienie. Obowiązuje domniemanie zatrudnienia, a ciężar wykazania niezależności spoczywa na tym, kto twierdzi, że stosunku pracy nie ma. Umowy cywilne i współpraca między firmami pozostają w pełni legalne przy rzeczywistej niezależności: wielu klientów lub realna możliwość ich posiadania, własne ryzyko gospodarcze, możliwość powierzenia pracy zastępcy, brak podporządkowania. Spełnienie testu niezależności oznacza zarówno reżim podatkowy dla działalności, jak i brak ochrony pracowniczej. Niespełnienie oznacza z mocy prawa jednolitą umowę o zatrudnieniu, i podatkowo, i pracowniczo. POLSKA · CZYSTA KARTA 10 27.2. Jednolita umowa o zatrudnieniu Jedna ustawowa umowa zastępuje etat, zlecenie na tę samą pracę oraz pozorną współpracę między firmami. Występuje w dwóch wariantach czasowych: na czas nieokreślony jako zasada i na czas określony jako ograniczony wyjątek. W ramach tej samej umowy strony ustalają wymiar czasu pracy, rozliczenie godzin w dłuższym okresie, miejsce wykonywania pracy, sposób wynagradzania oraz krótki, jednorazowy okres próbny. Elastyczność mieści się w treści jednej umowy, a nie w wyborze innej nazwy. 27.3. Zakończenie zatrudnienia Rozwiązanie umowy nie wymaga wykazania winy pracownika ani wieloletniego sporu. Wymaga natomiast podania rzeczywistej przyczyny, bo obowiązujące Polskę zobowiązania międzynarodowe nie pozwalają na zwolnienie bez przyczyny i bez możliwości jego zbadania przez sąd. Reforma nie udaje, że tego ograniczenia nie ma, tylko projektuje rozwiązanie, które w nim się mieści. Zmienia się zakres badania i rodzaj sankcji. Sąd bada, czy podana przyczyna rzeczywiście istniała i czy nie była pozorna albo dyskryminująca. Nie ocenia natomiast, czy decyzja gospodarcza była trafna, czy redukcja stanowiska była potrzebna i czy pracodawca mógł postąpić inaczej. Ocena celowości decyzji biznesowej należy do przedsiębiorcy. Podstawową sankcją za wadliwe wypowiedzenie jest odszkodowanie w ustawowych widełkach, przewidywalne co do wysokości. Przywrócenie do pracy pozostaje wyjątkiem zarezerwowanym dla przypadków dyskryminacji, działań odwetowych i naruszenia szczególnej ochrony. Okres wypowiedzenia rośnie ze stażem u danego pracodawcy według prostej, ustawowej skali. Istotna jest przewidywalność, nie długość. Odprawa ustawowa jest niska albo jej nie ma, bo funkcję zabezpieczenia przejmuje zasiłek. Zwolnienia grupowe zachowują obowiązek informacji i konsultacji, ale nie stają się blokadą. Szczególna ochrona kobiet w ciąży i rodziców, ochrona przedstawicieli pracowników oraz zakaz dyskryminacji pozostają bez zmian. 27.4. Zabezpieczenie po stronie pracownika Zamek bezpieczeństwa. To jest najważniejszy warunek całej reformy prawa pracy. Elastyczność bez ubezpieczenia nie jest reformą, tylko potanieniem zwolnień. Przepisy ułatwiające rozwiązanie umowy wchodzą w życie wyłącznie równocześnie z reformą zasiłku i nie wcześniej. Zasiłek dla osób tracących pracę ma jasne zasady: kwalifikacja po stosunkowo krótkim okresie ubezpieczenia, wypłata od początku okresu bez pracy, poziom świadczenia realnie zastępujący istotną część utraconego wynagrodzenia, ograniczony i malejący czas trwania, obowiązek aktywnego poszukiwania pracy oraz uprawnienia przenoszone między pracodawcami. Trzeba powiedzieć wprost, że jest to wielokrotność dzisiejszych wydatków na ten cel. Nie jest to szczegół kalibracyjny, tylko cena, za którą kupuje się elastyczność. Ustawa określa minimalny poziom finansowania zasiłku, poniżej którego przepisy o łatwiejszym rozwiązywaniu umów nie obowiązują. Urlop wypoczynkowy, ochrona rodzicielska, bezpieczeństwo pracy, równe traktowanie i płaca minimalna pozostają przy jednolitej umowie w pełnym zakresie. Reforma nie demontuje ochrony socjalnej. Demontuje fikcję, że ochrona ma wynikać z nazwy umowy. 27.5. Czas określony i praca dorywcza Umowa na czas określony jest dopuszczalna, ale ograniczona liczbą i łącznym czasem trwania, po którym przekształca się w umowę bezterminową. Praca sezonowa i dorywcza mieści się w tej samej umowie przy rozliczeniu godzinowym, bez tworzenia osobnej kategorii. POLSKA · CZYSTA KARTA 11 27.6. Spory i wydolność sądów Przeniesienie sporu z oceny zasadności decyzji gospodarczej na ustalenie faktów i odszkodowanie w widełkach skraca postępowania. Mimo to w pierwszych latach należy się spodziewać fali spraw o ustalenie istnienia stosunku pracy. Sprawność sądownictwa pracy jest warunkiem, a nie skutkiem ubocznym reformy. Ustawa przewiduje uproszczoną procedurę dla spraw o ustalenie zatrudnienia, wiążącą wykładnię testu zależności ogłaszaną centralnie oraz mechanizm przedsądowego rozstrzygania przez inspekcję, od którego przysługuje droga sądowa. Bez tego prawo będzie poprawne na papierze i niedostępne w praktyce. 27.7. Kontrola i przekwalifikowanie Administracja danin i inspekcja pracy stosują ten sam test zależności i to samo rozstrzygnięcie. Przedsiębiorca nie może usłyszeć dwóch różnych odpowiedzi od dwóch urzędów. Przekwalifikowanie współpracy na zatrudnienie działa wstecz w ograniczonym okresie i nie służy do ściągania zaległości za wiele lat. Celem jest porządek na przyszłość, nie polowanie na przeszłość. 28 Kolejność wdrożenia Kolejność nie jest kwestią wygody. Elementy ułożone w złej sekwencji dają efekt odwrotny do zamierzonego. Etap pierwszy: administracja i dane. Połączenie aparatu podatkowego i składkowego, jedno konto, faktury elektroniczne, wstępnie wypełniane rozliczenia, indeksacja progów. Nic z tego nie zmienia niczyich obciążeń, a bez tego reszta jest niewykonalna. Etap drugi: praca. Jednolita danina, pełne brutto, zrównanie obciążeń niezależnie od formy umowy, minimalne wynagrodzenie pracującego właściciela, jednolita umowa o zatrudnieniu i reforma zasiłku, wprowadzane równocześnie. Etap trzeci: firmy. Podatek od dystrybucji, zabezpieczenie zysków sprzed reformy, obszar domniemanej prawidłowości. Etap czwarty: konsumpcja. Poszerzenie bazy VAT i redukcja liczby stawek, wprowadzane równocześnie z adresowaną rekompensatą. Etap piąty: nieruchomości. Rejestr i wycena gruntów, następnie podatek gruntowy, wygaszanie podatku od powierzchni i podatku od obrotu, gwarancja dochodów dla gmin. Etap szósty: rolnicy. Integracja systemu rolniczego jako ostatni element, po tym jak nowa architektura działa i można pokazać, jak działa. Nie równocześnie z podatkiem gruntowym. Ogranicznik szoku. Wzrost rocznego obciążenia wynikający z samej zmiany konstrukcji, a nie ze zmiany stawek, nie może przekroczyć ustawowego progu. Nadwyżka rozkłada się na kilka lat. Dotyczy to również podatku gruntowego i VAT. Pierwsze etapy są projektowane jako w zasadzie neutralne dla łącznych dochodów publicznych. Najpierw konstrukcja, potem polityczna decyzja o poziomie obciążeń. 29 Test prostoty i reguła stabilności Każda ustawa podatkowa i każda nowelizacja prawa pracy przechodzi test prostoty: liczba nowych obowiązków, wyjątków, formularzy i definicji, koszt administracyjny, czas potrzebny na rozliczenie. Jeżeli złożoność rośnie, rząd musi wykazać, dlaczego nie da się inaczej. Każda nowa ulga wygasa automatycznie po określonym czasie, chyba że zostanie uchwalona ponownie na podstawie oceny efektów. Nowe podatki i istotne zmiany stawek wchodzą w życie od początku roku, z rocznym wyprzedzeniem, bez działania wstecz. Wyjątki wyłącznie w sytuacjach nadzwyczajnych określonych ustawą. POLSKA · CZYSTA KARTA 12 30 Czego system świadomie nie robi Nie rozwiązuje problemów społecznych ulgami. Nie ma osobnej preferencji na dzieci, mieszkanie, remont, zawód, technologię ani miejsce zamieszkania, jeżeli ten sam cel da się osiągnąć świadczeniem albo programem wydatkowym, który da się rozliczyć z efektów. Nie zrównuje elastyczności z brakiem ochrony. Elastyczność dotyczy zakończenia zatrudnienia i formy umowy, a nie bezpieczeństwa pracy, równego traktowania i płacy minimalnej. Nie obiecuje, że wszyscy zyskają. 31 Kto zyskuje, a kto traci Reforma tego rodzaju ma rozproszonych beneficjentów i skoncentrowanych przegranych. Beneficjenci na ogół nie wiedzą, że nimi są, a przegrani wiedzą to natychmiast. Dokument, który tego nie mówi, jest nieuczciwy wobec czytelnika i bezużyteczny politycznie. Zyskują osoby pracujące na umowach cywilnych bez realnej niezależności, pracownicy zmieniający pracę, młodzi wchodzący na rynek, firmy inwestujące i zatrzymujące zyski, właściciele nieruchomości zabudowanych i modernizowanych, oraz wszyscy, którzy dziś płacą za obsługę złożoności, której nie wybrali. Tracą korzystający z preferencyjnych reżimów podatkowych, właściciele niezabudowanych gruntów o wysokiej wartości, grupy zawodowe z odrębnym opodatkowaniem lub odrębnym systemem ubezpieczeń, pracownicy o bardzo długim stażu w jednym miejscu, którzy dziś mają silną ochronę stanowiska, oraz branża żyjąca z optymalizacji. Część tych strat jest do złagodzenia okresami przejściowymi i poziomem stawek. Część nie jest, bo stanowi istotę reformy. Właśnie dlatego pakietu nie da się wprowadzać po kawałku: każdy element osobno ma zorganizowanego przeciwnika i żadnego zorganizowanego obrońcy. Sens ma dopiero całość, w której zyski jednych grup równoważą straty innych. 32 Efekt Przeciętny obywatel powinien zrozumieć system w kilku zdaniach. Pracujesz: jedna danina i jedna umowa o zatrudnieniu, chyba że naprawdę prowadzisz własną działalność. Prowadzisz firmę: płacisz od swojej pracy jak każdy, a od zysku dopiero wtedy, gdy go wyjmujesz. Inwestujesz: jedna stawka od realnego zysku. Kupujesz: jednolity VAT z rekompensatą dla najuboższych. Masz ziemię: podatek od jej wartości, niezależnie od tego, co na niej postawisz. Kupujesz to, co generuje koszt dla ogółu: akcyza. System nie jest lewicowy ani prawicowy. Na tej samej architekturze da się zbudować państwo wysokich albo niskich podatków. Różnica leży w stawkach i wydatkach, a nie w gąszczu wyjątków. Podstawowe pytanie przestaje brzmieć: jaką formę prawną wybrać, żeby zapłacić mniej. Zaczyna brzmieć: jaki dochód, jaka konsumpcja i jaki majątek faktycznie powstały, i jaka umowa odpowiada temu, co się naprawdę robi. Dokument opisuje konstrukcję systemu. Nie zawiera stawek, progów kwotowych ani kalibracji budżetowej. Te elementy są świadomie pozostawione decyzji politycznej po przyjęciu architektury. Wyjątkiem są miejsca oznaczone jako zamki bezpieczeństwa, które warunkują działanie konstrukcji i nie podlegają dowolnej kalibracji.