ćż » szę ę ; ; y sę UWR SKACZĄ 4 Wazza ic SĄ RRSO P LEKARZE? REY OKEJ żale SZECTS) Tdi a GORZE WIECEECZ ZORY CE PO AWA - Ę PWR ONO YE A. A K65- do SA ks RETE ES PZA ORA „Ę ag! NUT FAM p ZA WAŻNY E MM. W: r; sg (5%. PRZERME AERTS = sA * ZASEĘ ft PEZEETYZZE 28 ZEG ej , WA s R. > sf SERCE e ż : ż OŁ ź k 98 BSI ko kę. Ra. A ; Bio y. LE "ZA 4 AWA A ry 42 ij Lo 7 ZA p R 430 ARR.) 6 © rys (> YA UJ AP xż 48 Bea) <ć SR BADZ : i , NT s STWA. 970) eh ARAERE:- | URBA, PTE CJIETREK A SPETBĄSYW. WIADCZE SR CEWWOT ; PZ > MNĄ ? WOYSDW SAC dE ED UOR Edd occjkki ZA ta ; kosę KPZR YN GRAN Mi KA NLSEL EG ITAK REDAKCJA NAUKOWA LIDIA GRZESIUK PSYCHOTERAPIA PRAKTYKA REDAKCJA NAUKOWA ELOJTA AE RZESAICJŚ Podręcznik akademicki ENETEIA Wydawnictwo Psychologii i Kultury Warszawa 2006 © ENETEIA Wydawnictwo Psychologii i Kultury Warszawa 2006 wydanie pierwsze Recenzenci naukowi: PROF. DR HAB. HELENA SĘK PROF. DR HAB. ANDRZEJ JAKUBIK Redaktor prowadzący: JOANNA KARPOWICZ Redakcja polonistyczna: JANINA WUNDERLICH Korekta: ZESPÓŁ Projekt okładki: MAREK STACHOWICZ Skład komputerowy: INFOMARK Seria: AKADEMICKA Adres Wydawcy: ul. Zwierzyniecka 8A p. 43, 00-719 Warszawa tel. (22) 840 53 30, (22) 840 84 60, fax (22) 840 84 61 e-mail: eneteiaQeneteia.pl www.eneteia.pl, sklep.eneteia.pl WSZELKIE PRAWA ZASTRZEŻONE Zaden fragment niniejszej książki nie może być wykorzystany bez pisemnej zgody wydawcy ISBN 83-85713-62-X Spis treści OOWYDAWCY zo A dak z zaa Ł AMESYTINRAMRYTOHNYZA | 13 Część pierwsza PSYCHOTERAPIA GRUPOWA Wprowadzenie. Specyfika psychoterapii grupowej (Barbara Tryjarska) .............. 17 Rozdział 1. ORGANIZACJA PSYCHOTERAPII GRUPOWEJ............... 21 1.1. Formy organizowania grup psychoterapeutycznych (Barbara Tryjarska) .................... 21 1.2. Warunki organizacyjne funkcjonowania grup (Barbara Tryjarska) ...............::::::::4111111. 28 KZK DCZDGUCZOSMIKO AMA PAG O AMC GORA NCR 23 WAZDZASAWANADOWO SAO SE od AOZA A TAE One 24 1.2.3. Czas trwania jednej sesji terapeutycznej a częstość spotkań .......................... 24 1.3. Kryteria doboru uczestników do grupy terapeutycznej (Barbara Tryjarska) ................. 24 OREKOKAIEACEJONIONE OP NY ERA ZE AR A 24 KŻ ZEWIĘLZNE BIOBIEMYEGOGE ZEM o OO OOOO 20 R JEEROZNOLOJNOŚĆ OSODOWOŚCI 20 EEEE O PCE ZOE 26 ie34 + Wieki różnorodność kuiurowarsc FE EFR: TONI SENAO 27 1.3.5. Problematyka osób odbiegających od przeciętnego składu grupy .................... 28 1.4. Przygotowanie pacjentów do udziału w psychoterapii grupowej (Barbara Tryjarska) ... 29 A 40. LOSIarIczanie MOGA WYMAŚNIEŃ 0a oO ya 29 1.4.2. Demonstrowanie nagrań wideo z sesji terapeutycznych ....................::.4:41121112. 30 1.4.3. Udział w grupie przygotowawczej dla kandydatów ....................-........-eeseuaaaaaee1 30 (1 KONNAKLGMUDOWY(EarOaAra Iyjaf Ska) m6 OD 0 OE akzó rp 30 DZE CZĄSWNIEJSCENE A R Az ore oo MOOSE EA CY GOA EEC 31 BAZ CSIE GIUDY ża i NO AO O A A AWG a ody Sy POS ANIEKWENCEZ TON a0 ode sdn Seo Pte ay Aa CD GÓDG 31 SĄ. Uizyymwanie itaiemnicy azSusF 652.0 Rn AO dion 32 2a SAKONIAKY UCZESWIKÓW.DOZA SESJAMI 36 o s r TYŁ oA 82 Rozdział 2. CZYNNIKI LECZĄCE W PSYCHOTERAPII GRUPOWEJ ...... 33 2.1. Wzbudzanie nadziei (Barbara TryjarsKa) .........-:::-:---seee seen cez 33 2.2. Poczucie podobieństwa (Barbara TryjarSka) .......-.--::::--s-eee eee cwcce 34 2.3. Dostarczanie wiedzy i informacji (Barbara Tryjarska) ...--..--.------ss-eeeeee eee 34 2.4. Altruizm (Barbara TryjarSka) ..........:.-sesese ewa a aaa eeaeaez 33 2.5. Korektywne odtwarzanie rodziny pierwotnej (Barbara Tryjarska) .....-....--::::-:-----1-::-2-- 36 2.6. Uczenie społecznych umiejętności (Barbara Tryjarska) ...--..-::-:-:-es-essesezeazezzennaza naa 36 2.7. Naśladowanie (Barbara Tryjarska) ..............-:seseeea aaa attack 00 e 37 2.8. Interpersonalne uczenie (Barbara Tryjarska) .......--:::.---eessee eee aaa zzz 38 2.9. Spójność grupy (Barbara TryjarSka) ............essaza naa ee zaa ooo a aaa nawa ee aaaazzzzaa znow aaca 39 2.10. Odreagowanie (katharsis) (Barbara Tryjarska) .........-2.--s---eg-eeee eee eee aaa nzzzzaannwae 40 2.11 -Wgląd (Barbara IryjarsKa) «::u--- 2020 MR a OE AEO AREA Pe oz 40 2.12. Czynnik egzystencjalny (Barbara Iryjarska) .........-assssrsazatrzoin zanętRece aw aaerace ro ano waz OWAA 41 2.13. Znaczenie czynników leczących (Barbara Iryjarska) „ost ma zaj Rozdział 3. PROCESY I ZJAWISKA W ZAMKNIĘTEJ GRUPIE PSYGHOTERAPEUN(CZNEJ "00060 WAM 45 3.1. Koncepcja konfliktu ogniskowego (Barbara Tryjarska) ..................sss-ssuaanaranaaananaa nananaa: 46 3.2. Fazy rozwoju grupy psychoterapeutycznej (Barbara Tryjarska) ................:see-ssesesessss 49 3.2. lgiFazatorieńiacift onie ZOZ LN PON MOE 49 3.2.2; Faza kónfróńtacjuLEkspibfaGii IÓŻPIOSEK 2432027. 225% wota w ra 54 3.2.3. Faza pogłębionej eksploracji problemów na poziomie indywidualnym i JrUDOWYWSRA NUORO. AWD BOJE DOO. IOAREDOAEE 4 3.2.4. Faza kończenia psychałeraplic > A 58 Rozdział 4. ZADANIA I ROLA PSYCHOTERAPEUTY GRUPOWEGO ....61 4.1. Postępowanie psychoterapeuty w trudnych sytuacjach (Barbara Tryjarska) ............... 61 4.1.1. Opórw grupie psychoterapeutycznej on GOO KRL 62 4.4.2. Powstawanie podgrup „add A ZABRZE WASCKIZEE 64 4.1.2. Irudni pacjenciqa OEG CŁO BOCA AGO BLEE 66 4.2. Styl prowadzenia grupy (Barbara Tnyjarska)<acztww KAC UELIGEEL KIA 70 Część druga TERAPIA RODZIN Wprowadzenie (Barbara Tryjarska) .................... AS. kol Naa kowski da WE 75 Rozdział 5. PSYCHOANALITYCZNA TERAPIA RODZIN... 77 2»l ZAłOŻOTIA(BOrEIYCZNE (BArDEIE ITWAPSKA) Z 78 5.2. Tezy wyjaśniające zaburzenia (Barbara Tryjarska) ............eeeeueeuaaaaaaaaaaa aa aaaaaaanaiih 81 9.08lei8rapL(Baraare NYJETSKA) ROZOWE: 82 5.4. Strategie i techniki terapii (Barbara Tryjarska).............ueaaaaaaaaaaanaaaanaazaaaeaananaatiaLi 84 Rozdział 6. BEHAWIORALNO-POZNAWCZA TERAPIA RODZIN ....... 87 6.1. Założenia teoratyczne (Barbara (ryjarskajnnano nana: 88 6 6.2%1Ezywyjasniające' zaburzenia (Bamara Tryjarskaja. nameda OKA 89 cele GrEPU(SaOGPOTNJA KAWA OKO ŁO GOO 1 92 6.4. Strategie i techniki terapeutyczne (Barbara Tryjarska) ..............euaa aaa aaanaaniaa. 93 Rozdział 7. TERAPIA RODZINNA BAZUJĄCA NA DOŚWIADCZANIU .....99 irwzałożenia teoretyczne (Barbara fiyjatSkaj aa nANmniniinaNk. 100 7.2. Tezy wyjaśniające zaburzenia (Barbara Tryjarska) ...............seeeaea aaa 102 vo: BEtetaDN( Barbara Tnatska) sand NA ZARZ AE 103 7.4. Strategie i techniki terapii (Barbara Myjarska) mania. 104 Rozdział 8. SYSTEMOWA — KOMUNIKACYJNA TERAPIA RODZIN....... 107 8.1. Systemowa terapia rodzin (Barbara Tryjarska) ..................--e.--ese asa a aaa aaa aaa aaa ananaanaw 107 8.2. Założenia teoretyczne komunikacyjnej terapii rodzin (Barbara Tryjarska) ................... 110 8.3. Tezy wyjaśniające zaburzenia w komunikacyjnej terapii rodzin (Barbara Tryjarska) 112 8.4. Cele komunikacyjnej terapii rodzin (Barbara Tryjarska) ...............esueeuaaaaa aa aaaiizasa 114 8.5. Strategie i techniki komunikacyjnej terapii rodzin (Barbara Tryjarska) ...................... 105 Rozdział 9. SYSTEMOWA — STRUKTURALNA TERAPIA RODZIN...... 117 3 Założenie tEorelyczne(Barbara TÓALSKA) ak ad o de ie (USA 9.2. Tezy wyjaśniające zaburzenie (Barbara TryjarSKa) ........--...u.uaaaaaa aaa aaa aaa aaa aaaaaaiai iiiiia 119 SEE EPIKA AZOT SKAD ca a i mom Ric 120 9.4. Strategie i techniki terapeutyczne (Barbara Tryjarska) ..............-esee aaa aaa nanaan ania 120 Rozdział 10. SYSTEMOWA — STRATEGICZNA TERAPIA RODZIN ..... 125 LG ZAIOZENMIA IEOFCLYCZTE (Baruara TyjarSKa)7 kw o EO OE 123 10.2. Tezy wyjaśniające zaburzenia (Barbara Tryjarska) .................-ese--eeeeoe aaa ianaacca 127 105% Gele terapii (Barbaradliyjarska)%4314.4.4:5114114: 2 M.ST DECA ooh 128 10.4. Strategie i techniki terapeutyczne (Barbara Tryjarska) ..............eee.-eseeee aa aa zza asniiiaa1 128 Rozdział 11. IDEE KONSTRUKTYWIZMU I KONSTRUKCJONIZMU SPOŁECZNEGO W TERAPII RODZIN (Barbara Tryjarska) ........................ 135 Część trzecia PSYCHOTERAPIA PACJENTÓW SCHIZOFRENICZNYCH ORAZ OSÓB Z ZABURZENIAMI Z POGRANICZA NERWICY I PSYCHOZY Wprowadzenie (Lidia Grześluk)e1.....AtLoRlAAi AEAMIOOEYEO JEAN». 145 Rozdział 12. PODEJŚCIE PSYCHOANALITYCZNE ...................................... 147 12.1. Schizofrenia oraz zaburzenia z pogranicza nerwicy i psychozy (ZBIGNIEW SOKOJRICPEZN RA A oO a Ao ida AAAA zd 147 12.1.1. Teoretyczne założenia psychoanalizy pacjentów psychotycznych ............... 149 12.1.2. Zaburzenia z pogranicza nerwicy i psychoZy ...........-.e-u:eeen-eeeee a naaannznannnznece 159 12.2. Możliwość stosowania psychoanalizy u osób z zaburzeniami z pogranicza nerwicy i psychozy oraz u pacjentów schizofrenicznych (Zbigniew SOkolik) .......-.2::2:-::1:21::1:-- 170 12.3. Praktyka leczenia psychoz psychoanalizą (Zbigniew SOKOIIK) .....---.-2--:::ss2ssssss22:2 172 12.4. Opis przypadku pacjenta schizofrenicznego leczonego psychoanalitycznie (ZBIGNIEW SOKOŃK) ra a AZ A NORAM NANA PRZORZA AMD 178 12.5. Psychoanaliza z parametrami (Zbigniew SOKOliK) -„-seaeez-e zaraza saN EAZA 180 12.6. Psychoterapia zorientowana psychoanalitycznie (dynamiczna) pacjentów głębiej zabu(żonych (ZD/gajew SOKOJK) „oto AR ERA 182 12.7. Trudności spotykane przy leczeniu pacjentów głębiej zaburzonych (ZDIYDIEWŁSOKOWK)E Rasa Ooo k CRAY EPAR OPR OO ERZE ZR E 184 Rozdział 13. PODEJŚCIE BEHAWIORALNO-POZNAWCZE ................. 187 13.1. Rzut oka na etiologię i terapię osób z rozpoznaniem schizofrenii (Szymon GhrząstóowSki) szan scat acc dt O zad R c 187 13.2. Podejście behawioralne (Lidia Grzesiuk, Szymon ChrząStowski) ........2...2:s.-2421111-1- 189 13.3. Trening umiejętności społecznych i rehabilitacja zawodowa (Lidia Grzesiu SzymomCMząstawEki) ronda ER RR E 190 13.4. Psychoedukacja'(Szknóh ChrząstłoWwsk] A AI NMCMZTIZN Z Eu 195 13;4.1. Charakterystyka I zasady psychaQedukaCik ca AE 195 13.4.2. Dobór pacjentów i ich rodzin do psychoedukacji .........------.---------e:ss---ssssssussz- 198 JST ZI PIZECIWIDSYCHOSOUKICH o A OG EWA OSO NE 199 13.4.4. Przykłady terapeutycznych programów psychoedukacyjnych ...................... 200 13.5. Psychoterapia poznawczo-behawioralna; próby rehabilitacji funkcji poznawczych (Szymon ChrząsitowskiiESITENTA. AMINA 202 +5.0-131erapiapozźnawczobehawoóraha „aS Z 202 19,95.2.REnaBllitacjafuńkcjipozaawczych ZDZ ES= 2 205 Rozdział 14. PSYCHOTERAPIA HUMANISTYCZNO- SEGZYSTENCJACNANC M: 207 14.1. Powstawanie schizofrenii (£idia Grzesiuk) +. 2.1441. 20IN 15505 208 14.1.1. Egzystencjalno-fenomenologiczne podstawy rozumienia psychozy! 4304. 208 14. 12.OM0logiczhaniepewnasS ZNA 209 14 oaPFAaWÓŻiWe: (ama GK EW ORŁA APE ANAWA 213 140144 System „Ja felSZYWega A a OWCA 214 Jad D R OZWOLDSYCNZY oazy: 215 14.2. Psychoterapia osób z zaburzeniami schizofrenicznymi (Lidia Grzesiuk) ................ 218 Rozdział 15. PSYCHOTERAPIA PODTRZYMUJĄCA STOSOWANA WOBEC OSÓB Z ROZPOZNANIEM SCHIZOFRENII... 223 15.1. Miejsce psychoterapii podtrzymującej wśród innych rodzajów terapii (SZYMOORZĄASTOWSKI) oaz madzoIdOZOCN RANNA 223 15.2. Dobór celów i technik psychoterapii podtrzymującej (Szymon Chrząstowski)......... 224 15.3. Relacja pacjent — terapeuta (RZYNOD CAS OWSA E 227 15.4. Uwagi końcowe na temat psychoterapii pacjentów z rozpoznaniem sohizafrenii(Szymon:Chrząstowski na zo WEJ Kra zza o PI 235 Część czwarta PSYCHOTERAPIA PACJENTÓW DEPRESYJNYCH Wprowadzenie do problematyki depresji (Mirosława Huflejt-Łukasik) ............... 245 Rozdział 16. PODEJSCIE POZNAWCZO-BEHAWIORALNE ............. 251 16.1. Koncepcja Becka (Mirosława Huflejt-ŁukaSik)......--suasesu o wasanan aanwarna aaa wawaynanananna 252 16.1.1. Teoria negatywnego obrazu własnej osoby i poznawczych zniekształceń .... 252 NE ARZZESYCELOKADIEUNDOYWIACAINA m ZA A Pad AAÓAAEA, 200 10 POS ESYCHOLELODIA GNUBOWEK SE GROT rat LP 1 GR AE 263 16.2. Podejście Lewinsohna (Mirosława Huflejt-Łukasik) ..........e-..--sesaaaa aaaaaa aaa aaa saaaaascaa 268 16.2.1. Społeczno-środowiskowy model depresji ...............-........::ssuuuuasoaaaaaaaaaaaenaa 268 16.2.2. Psychoterapia indywidualna — „zmiana wzmacniających zdarzeń” ............... 269 16.2.3. Psychoterapia grupowa — „radzenie sobie z depresją” ..........................11.111.. 277 16.3. Podejście Rehma (Mirosława Huflejt-ŁukasSik) .........-.......ueuaa aaa aaa aaaaaa a aaaaa aaaaaa w asc 282 1S0JTGOMA MOGE SAMOKOWTOAENEA ONEEE ONAR DANE 282 16.3.2. Grupowa psychoterapia samokontroli w depresji .................................::.21-111. 284 16.4. Trening społecznych umiejętności — program leczenia dla osób depresyjnych EMIGSZWAFIENEJECNRASRPANNZMA NZ ONE DANO REN NOE 297 TELE U Wprowadzenie łeoreltycznem=z SLA NZD AO PMA OŚ 297 16022. Psycholerapia PEMAO NE ZOE ONEAE RAG O a 298 16.5. Efektywność terapii poznawczo-behawioralnych (Mirosława Huflejt-Łukasik) ......... SI2 Rozdział 17. PODEJŚCIE INTERPERSONALNE .«.............:................... 305 17.1. Wprowadzenie teoretyczne (Mirosława Huflejt-ŁukasSik) ...............-ees.--seeszzaeasazzzannca 315 17.2. Psychoterapia (Miróstawa HotieJ-OKASIK) -.-.0-000o20000 nata OC WOM EPEPAŻEZACEŁ 21.0 1521 Organizacja psychoterapii ijej przeznaczenie mma a EF 317 17.2.2. Podstawowe zjawiska w psychoterapii i strategie terapeutyczne .................. 318 17.23 Efektywność psychoterapiiinierpersonalnej Su oz dat ea 321 Rozdział 18. PODEJŚCIE PSYCHODYNAMICZNE ................................ 323 18.1. Wprowadzenie teoretyczne (Mirosława Huflejt-ŁukaSiK) ...........--.-e:-essseeesaaaaaeaanaeeee 323 18.2. Psychoterapia psychodynamiczna (Mirosława Huflejt-ŁukaSIK) ............:.::.::2::::1212. 327 18.2.1. Organizacja procesu psychoterapeutycznego ...................:ue::eeesezeeeraneianina S27 18.2.2. Podstawowe zjawiska, strategie itechniki ...................2...e:e-eeoseaea eoianconnci 328 18.2.3. Efektywność krótkoterminowej terapii psychodynamicznej ........................... 332 18.3. Podejście Arietiego (Mirosława Huflejt-ŁUKaSIK) ....-.-::e-ue usenecie 332 18.3.1. Wprowadzenie teoretyczne ............--...-u:::e:usueee enea atari neć32 18.3.2. Psychoterapia uses ooo aw AA A Pa 335 Rozdział 19: BBIOENERGETYKA LOWENAG. see. 206.6 G0oseóioatidzccc 001 24-00 341 19.1. Źródła depresji (Lidia Grzesiuk) .............-.e-szeez aaa aaa ata tz a 341 19.1.1. Depresja i nierzeczywistość ............--:--:-:u:-eueeee eee 342 (OR SOGADEJNCJP CE O A OF o ÓW 343 19.1.3. Ukierunkowanie na zewnątrz ........--..----+---s-esressea saa zaneoeopaoreeasaeoemasanawnocctcowae 345 19.2. Ugruntowanie w rzeczywistości (Lidia GrzeSiuK) .............-:.-:-:-s sss ezzewze 345 19.3. Dynamika energii w depresji (Lidia GrzeSiuk) .........-.-:::-e-:-s ses azeewce 348 19.4. Wiara i utrata wiary (Lidia GrzeSiuk) .....--.....::4--eeseee eee aaa 350 19.5. Psychoterapia (Lidia Grzesiuk) .......-e.s-sss:sease- sense ar oe aa azeenetw wz e awe yar z EEEE OPONA 351 Część piąta INNE SPECYFICZNE PROBLEMY PSYCHOTERAPII Rozdział 20-PSYCHOTERAPIADZIEGIIMEODZIEZYS sof 20.1. Kontekst rozwojowy (Marina Zalewska, Katarzyna Schief)..........--------seezaeaaaaaaaaaaaaa 358 20.2. Kontekst rodzinny (Marina Zalewska, Katarzyna Schier)..........----eeseseeeazeaaaaaaaaaaa ae 363 20.3. Początki rozwoju psychoanalitycznej psychoterapii dzieci i młodzieży (Marna Zalewska, Kaiarzyna SGHIEf) aorta ZA AGORA 367 20.4. Podstawowe zasady i zjawiska w psychoterapii psychoanalitycznej dzieci (Marina Zalewska, Katarzyna SCE! sery ROZSZ OZ RAA IR APA ROA KZ EŃ 371 20.4.1. Przymierze terapeutyczne (współpraca psychoterapeutyczna)..................... 371 20.4.2. Materiał w psychoterapii psychoanalitycznej dzieci i młodzieży ................... 372 20.4.3. Podstawowe zasady terapeutyczne .. <= X Sosa" "FA. 373 20.4.4. Opór w terapii psychoanalitycznej dzieci i młodzieży ...............----.---.-...2.1112- 374 20.4.5,PIZENIESIENIE paska A LT GAYA E APRA RAZ ŚP ZE BAO A 376 204.0. RrZEGIWDrZENIESIENIE OO NOW ANNO 378 20.5. Podsumowanie (Marina Zalewska, Katarzyna SChieT) .......---eee----sesasaaaaa zanazazazzasica 379 Rozdział 21. PSYCHOTERAPIA OSOB Z ZABURZENIAMI ODZYWIANIA ooo ZRK TO AAC RE HE CREATOR 381 21.1. Zaburzenia odżywiania (Małgorzata Starzomska) ..........---eeeeeee aaaaaa aaa aaa 381 21.1. 1. Krytefia. diagnostyczne amóreksii bulimiiczese oceanu ZE 382 21.1.2. Główne poglądy na etiologię zaburzeń odżywiania .....................e-..es.-su-21221. 384 2 11.3. Epidemiologia zaburzeń odzywiańiac x101. NM INEA 395 21.2. Psychoterapia zaburzeń odżywiania (Małgorzata Starzomska) ............-.-1-11111.1-... 398 21.2.1. Ogólne zasady leczenia zaburzeń odżywiania według Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrii Dzieci Młodzieży glan s EGAN KZ AE. 399 21.2.,2, POdEJŚCIE psychoanaliycznesa zassat APRA ROEE 403 21.2.3. Podejście feministyczno-psychodynamiczne ..........uueuuzeaaaaaa, 406 Az ETAPIA LODZI zda iwośli EG SR ka 3 409 2.2.9. POdejście poznawożo-behawiórane dod da FEE: 428 2.2.6. Terapia przez sztukę (arf therapy) zadGOG AO GK 2221. 435 21.2.7. Psychoterapia grupowa zaburzeń odżywiania ...........euui, 439 21.2.8. Samopomoc w leczeniu zaburzeń Udżywianiań m aa mAAACAS 0 (BSA 441 21.2.9. Edukacja w zakresie zaburzeń odżywiania ........ueuueuueaaai, 443 śid.zA0:Przykłady przebleguterepli aerazesk OKA ZA. 444 10 Rozdział 22. TERAPIA POTRAUMATYCZNA SSA. PONRO- LE liazh 453 22.1. Wybrane ogólne założenia dotyczące terapii PTSD (Maria Lis-Turlejska, AYCEMO ENEA NYC NICAWE APA 454 ść.b EB ROZDOCZYNANIEJ CZAS UWANIA STOPIE 455 221.2. Slategie wspólne różnym rodzajem terapii... aaa av 455 SZ KOJRUANOSE Związane z terapia PISDO x atak wa r Paś. 457 22.2. Metaterapeutyczne podejście Georga S. Everly'ego (Maria Lis-Turlejska, RARSRDAR ZYSZCZYNSKAJ CBA A i lt EA rz Pad AAÓ 460 22.3. Model Mardiego J. Horowitza (Maria Lis-Turlejska, RORZEDOCROSZCZYNSNA NN R w Ea c RAKA: 461 22.4. Podejście poznawczo-behawioralne (Maria Lis-Turlejska, ADO NSZCZESKOST ANKA RO SC sd A W A oo 462 22.5. Podsumowanie (Maria Lis-Turlejska,Aleksandra Łuszczyńska ) .................11112.111.. 466 Rozdział 23. POMOC PSYCHOLOGICZNA PO PRZEŻYCIU WRAUNNZSEKSUADNEJN NE A RRS l 467 23.1. Definiowanie przemocy seksualnej (Piotr Kiembłowski) .............--eeuaeeeaaaaa az azaasczaaa 468 23.2. Kontekst społeczno-kulturowy zjawiska przemocy seksualnej |FOGSIETRBIOWSO| o O Z RAA OZ AA OK A OO 04 470 23.3. Klasyfikacja przemocy seksualnej ze względu na wiek ofiar |FIOPIJEDIDOWSKI nada rybi zd NOA oo OAK, BÓL WAJRAK ad KE 473 23.4. Skala występowania przemocy seksualnej (Piotr Kiembłowski) .............::..22111111112- 474 23.5. Bezpośrednie następstwa przemocy seksualnej (Piotr Kiembłowski) ..................... 476 23.6. Długotrwałe następstwa traumy seksualnej (Piotr Kiembłowski) ................--...1111.. 478 23.7. Zasady pracy terapeutycznej z ofiarami przemocy seksualnej UE CEGO DWS Oo ADP SERIE 2 ETC 479 23.8. Pomoc psychologiczna bezpośrednio po traumie seksualnej POD OJEDIOWSNINE NE NE PAC mo ni ORAN NOWO LiNE 483 23.9. Pomoc psychologiczna po dłuższym czasie od przeżycia traumy seksualnej |POCKIENOOWSI| SZEDZE ALPA SEMI ECA OR ER ANNC 485 23.10. Etyka zawodowa w pracy z ofiarami przemocy (Piotr KiembłowsSki) .............1111:1.. 488 Rozdział 24. PSYCHOTERAPIA OSOB Z ZABURZENIAMI SEKSUAENEMICSSS R OOP WA RLM: 491 ZOO SNISTOWEZNYNMATEK JASNE) m0 PPL Op PA PW RZA ry Ap SEO 492 24.2. Kierunki i techniki psychoterapii zaburzeń seksualnych (Marek Jasiński) .............. 494 zal metGdy raejoralnowyjaśniająCH nem R AA Pa 495 DAD <YCHOtETADIA UYNDAMICZNA 0 O A Ay 496 ZEZEGNIEOJY SUJESILm > O OO OO EA ERY A OE AZ 497 ZA 2 EIMAOLOTANIA R Ea R dE POPE PPE LEC 498 ZA SZSEAALNZALMANSAKCYJDa o 5 RM O l A ry wabi 498 24-20. MEOJYNENINYOWE 2000-00 a TEE ŻE YA AEO A 499 24.2 7aMetody terapii W diadzie a anonansżea dA a AAA w 503 24 2.8. Psychoterapia grupowa... ara award Eo AAAA 505 (Ki Rozdział 25. PRACA PSYCHOTERAPEUTYCZNA Z OSOBAMI DOŚWIADCZAJĄCYMI POCZUCIA WINY _.......................-...-...::.--1--:------- 507 25.1. Niewspółmierność doświadczanego poczucia winy (Piotr al ZYNCZY O ca 507 25.2. Rozumienie poczucia winy przez różne podejścia terapeutyczne (ROKOIELZWICZ) PON W PO 508 25.2.1. Podstawowe formy poczucia WIRYT 8a AEP aa RO A 508 25.2.2. Podejście: bsychoanalitycznet Et rieer aaa aaa gz A a dp OREW 509 25.2.3. Podejście humanistyczno-egzystencjalne (ucza a 510 25.24.45 Pódejśćie: systemowe sama Złe En EC OE ROSEN 2 25.2.5. Inneszkoły terapuetyczne «2320 AE A RA ŁO 513 25.3.ZakoŃczeniE (PIofrOlELZYNCZ ZZ 317 Rozdział 26. PSYCHOTERAPIA OSÓB CHORYCH NA NOWOTWÓR ...519 26.1. Wprowadzenie (Małgorzata Starzomska) 24 20272422 TEZĄ | ChsEA SI, 26.2. Dynamika choroby nowotworowej (Małgorzata StarzoMSKa) ................-:::222-1-2:2::2:. 521 26.3. Psychologiczne aspekty informowania pacjentów, w tym dzieci, o ich chorobie nowotworowej (Małgoórzafa Starzómska) 2202000" JERN M NANIERA 524 26.4. Psychoterapia oraz inne formy pomocy psychologicznej pacjentom cierpiącym na nowolowary (Małgorzala Starzomska) mass 02M NZ AA RAZA 526 264.1. Terapia przez SztUukĘTM OPENER ZER WZORZE A SZT 26.4.2. Terapie oparte na założeniach teorii Carla Gustava Junga ............................. 529 26.4.3, Terapia behawiaraino poznawcza aaa NANO NAZZKNINEJZ 532 26.4.4. Terapia humanistyczno-egzystencjalna .............--..---e:.---eeuaaaa aaaaa aaaaaaaaaaaaaa. 534 206:4:5. Wizualizacja Wa JAAA NAGA MIDWER MEIR WORDA 535 264.6: Terapia rodzinnas dze KANN ZNANY ZZOZ ENEA | S37 26:4./. Terapia JIUDOWAG ASO Z A gacka POBIERAJ A 540 26.4.8. Inne formy pomocy osobom z nowotworami ............----eeeeeseeza eee aaa aaaaaaaaaaiia 543 Załą CZDIKAWYKAZCAGYWNOŚCI NE AAC EE AA RPATOCAA 545 BIBIOGIANG woki d o od A AR O Zk OPEK OOOO 551 INAEKS NSZWISK ani Zo ZoiONOA S KRA Z NO OR WA AAA 611 IRJGKSTZĘCZOWY Lae RZADKA Z EIA LNY | FAZA 625 Od wydawcy Książka Psychoterapia. Praktyka stanowi drugi wolumin akademickiego podręcznika psychoterapii pod redakcją prof. dr hab. Lidia Grzesiuk. Jak zauważa redaktor naukowy we Wstępie do pierwszego woluminu tego podręcznika (Psychoterapia. Teoria, 2005), różne formy pomocy psychoterapeutycznej stanowią wyspecjalizowaną dziedzinę prak- tycznego zastosowania określonych założeń, metod, procedur i technik służących rozwią- zywaniu psychologicznych trudności pacjenta. Psychoterapia — patrząc na nią z szerszej perspektywy — jest także rozumiana jako dziedzina kultury, gdyż koncepcje teoretyczne 1 praktyka terapeutyczna wyrastają z kultury i społeczeństwa. Obserwacje oczekiwań społecznych, jak też codzienna praktyka osób prowadzą- cych psychoterapię dowodzą, że trudno sobie wyobrazić współczesne społeczeństwo Zachodu bez gabinetów i ośrodków psychoterapii. Zjawisko to dotyczy także Polski, kraju, który niedawno stał się członkiem Unii Europejskiej. Trzeba zaznaczyć, że wiedza społeczeństwa na temat możliwości psychologicznego rozwiązywania problemów i trud- ności, jakich doświadczają osoby psychicznie zdrowe, osoby z zaburzeniami i chorobami psychicznymi czy innymi przeżyciami natury psychologicznej, w tym pourazowymi czy psychoseksualnymi, a także schorzeniami somatycznymi, np. nowotworowymi, Wciąż wzra- sta. Sytuacja ta stawia większe wymagania psychologom i psychoterapeutom, jak też całemu systemowi kształcenia w dziedzinie psychoterapii. Naprzeciw tej potrzebie wy- chodzi niniejszy, drugi wolumin akademickiego podręcznika pod redakcją prof. dr hab. Lidii Grzesiuk, poświęcony zagadnieniom praktycznym psychoterapii. O wzroście znaczenia psychoterapii świadczy bogactwo nurtów i koncepcji teore- tycznych, a jeszcze bardziej możliwości praktycznego zastosowania tworzących ją proce- dur, technik i metod. Szerszy zakres praktycznych zastosowań psychoterapii stawia jej nowe wymagania. Po pierwsze, psychoterapia konfrontuje się z nowymi zagadnieniami teoretycznymi wynikającymi z nowych jej zastosowań. Obszerniejsza jest w związku z tym wiedza niezbędna do kształcenia studentów psychologii, psychologów i psychoterapeutów. Po drugie, wraz z poszerzaniem się zastosowań psychoterapii potrzebna jest nowa synteza wiedzy teoretycznej i integracja stosowanych podejść praktycznych. W odniesieniu do obu tych problemów redaktor naukowy podręcznika reprezentuje ujęcie eklektyczne, przedstawiając obszerną wiedzę ipraktykę psychoterapii jako zbiór użytecznych, względnie 13 Psychoterapia. Praktyka równoważnych rozwiązań. Po trzecie, następuje coraz wyraźniejsza specjalizacja w roz- wiązywaniu określonych zagadnień terapeutycznych. Takimi obszarami ilustrującymi roz- wój psychoterapii jako dyscypliny praktycznej, gdzie terapeuta musi mieć nie tylko przy- gotowanie teoretyczne, ale także „specjalistyczne” doświadczenie praktyczne, są: dzie- dzina psychoterapii grupowej i terapia rodzin (w relacji do psychoterapii indywidualnej), psychoterapia dzieci i młodzieży (w relacji do psychoterapii dorosłych) czy psychoterapia osób z określonymi schorzeniami psychicznymi i somatycznymi (depresja, schizofrenia, zaburzenia borderline, zaburzenia odżywiania, zaburzenia psychoseksualne i in.). Niniejszy wolumin rzetelnie porządkuje podstawowe obszary specjalistycznych za- gadnień praktycznych psychoterapii. Korzystając z różnych podejść i założeń teoretycz- nych, psycholog, psychoterapeuta, lekarz udzielają pomocy osobie chorej, zaburzonej lub przeżywającej trudności życiowe, dzięki której znajduje ona lepsze rozwiązania, bardziej świadomie przeżywa swoją sytuację, potrafi sprawniej formułować i osiągać cele życio- we: osobiste, rodzinne, zawodowe, społeczne 1 in. Jako wydawca niniejszej książki mam nadzieję, że będzie ona dobrze służyć studen- tom, psychologom 1psychoterapeutom, jak też przedstawicielom innych dyscyplin — me- dycyny, pedagogiki czy resocjalizacji — w zgłębianiu wiedzy z zakresu nowoczesnej psy- choterapii. Materiał zawarty w tej pracy rozwija zagadnienia opracowane w pierwszym woluminie pt. Psychoterapia. Teoria. Osoby zainteresowane dalszym pogłębianiem wie- dzy z dziedziny psychoterapii odsyłam do kolejnego, trzeciego woluminu składającego się na akademicki podręcznik, pt. Psychoterapia. Badania i szkolenie, który ukaże się nie- bawem. Oddając do rąk Czytelników niniejszą książkę, Wydawnictwo ENETEIA ma na- dzieję, że ułatwi ona kształcenie oraz samokształcenie psychologów i psychoterapeutów w Polsce oraz przyczyni się do wzrostu znaczenia psychoterapii jako jednej z podstawo- wych metod nowoczesnego leczenia. Wszelkie uwagi dotyczące naszej publikacji prosi- my kierować na adres Wydawcy. Zenon Waldemar Dudek 14 Część pierwsza PSYCHOTERAPIA GRUPOWA Wprowadzenie Specyfika psychoterapii grupowej Psychoterapia grupowa, w odróżnieniu od indywidualnej, gdzie ważnym czynnikiem le- czącym jest kontakt pacjenta z terapeutą, uwzględnia interakcje między uczestnikami gru- py (Bernard, MacKenzie, 2000; Schneider Corey, Corey, 2002). Jej podstawę stanowią specyficzne normy kreowane przez grupę, a siły istniejące w małych grupach społecznych wykorzystywane są w celu prowokowania pożądanych zmian u jej uczestników. Zmiany te mogą następować zarówno dzięki aktywności grupy, jak również na skutek zamierzo- nych oddziaływań psychoterapeuty. Relacje, w które wchodzą członkowie grup psychoterapeutycznych, bywająw mniej- szym lub większym stopniu wyzyskiwane przez terapeutów różnych orientacji dla celów leczniczych. Większość teoretyków psychoterapii grupowej uznaje, że grupa psychotera- peutyczna nie jest prostą sumą poszczególnych jednostek. Natomiast większe zróżnico- wanie poglądów dotyczy znaczenia procesów zachodzących w małej grupie dla leczenia jednostek. Sposób traktowania interakcji między uczestnikami i zjawisk w grupie wiąże się z przyjmowanym modelem zaburzenia. Można wyodrębnić cztery stanowiska w tej kwestii. _.__(1)Procesy grupowe mają destrukcyjny charakter z punktu widzenia rozwoju jednostki, twierdzą jedni. Zaburzenia pacjenta określają oni wyłącznie na poziomie in- trapsychicznym, a tworzenie grupy uzasadniają względami ekonom oddziaływań, tzn. koniecznością oferowania psychoterapii dużej liczbie pacjentów przy małych nakładach. Zadaniem terapeuty jest rozpoznawanie szkodliwych zjawisk grupowych i przeciwdziała- nie im. Stanowisko takie obecnie można uznać za historyczne. (2) Procesy grupowe bywają ignorowane przez przedstawicieli drugiego stanowi- ska. I w tym przypadku mechanizmy zaburzenia określane są na poziomie intrapsychicz- nym. Tak postępują klasyczni psychoanalitycy. Prowadzona przez nich analiza w wydaniu grupowym bliska jest analizie jednostki, z tą różnicą, że odbywa się w zespole. Terapeuta nie jest zobowiązany do rozpoznawania procesów zachodzących w grupie. Nie musi na- wet posługiwać się odpowiednim aparatem pojęciowym do ich określania. Uznaje bo- wiem, że nie są one pomocne w procesie leczenia. ME Psychoterapia. Praktyka Część pierwsza (3) Kolejne stanowisko głosi, że zjawiska i procesy grupowe mogą być zarówno destruktywne, jak i konstruktywne ze względu na cele terapii jednostki. Podejście to zakłada, że zaburzenia psychiczne kształtowały się w toku kontaktów danej jednostki z innymi ludźmi i mogą być opisywane zarówno na poziomie intrapsychicznym, jak 1inter- personalnym. Korzystne jest więc, aby ich korygowanie odbywało się także na obu po- ziomach w toku kontaktów z innymi. Rzecznicy tej koncepcji przyjmują również, że w każdej grupie uruchamiane są procesy, które mogą mieć charakter leczniczy: wzajemne wspieranie się, poczucie więzi, chęć niesienia pomocy innym. Mogą występować także zjawiska niekorzystne, takie jak nadmierna presja na jednostkę w celu skłonienia jej do upodobnienia się do pozostałych członków grupy, izolowanie poszczególnych osób, pod- trzymywanie roli kozła ofiarnego. Zadaniem terapeuty jest umiejętne użycie zjawisk gru- powych korzystnych dla celów leczniczych, rozpoznawanie niekorzystnych i przeciwdzia- łanie im. Pogląd ten jest tak bardzo rozpowszechniony, że trudno go przypisać określonej szkole terapeutycznej. (4) Ostatnie z wyodrębnionych stanowisko zakłada, że małe grupy mają znaczną moc uzdrawiającą w stosunku do swoich uczestników. Wszystkie są w stanie urucho- mić takie procesy, które okażą się korzystne. Jest to możliwe dzięki akceptującej, rozu- miejącej i niedyrektywnej postawie terapeuty. Wspiera on swobodną eksplorację zarów- no mdywidualnych doświadczeń uczestników, jak iwzajemnych ustosunkowań. Terapeu- ta w tym przypadku odgrywa rolę katalizatora naturalnych procesów grupowych. Jest on więc wobec uczestników mało dyrektywny, a bardzo empatyczny. Przyj muje postawę akceptacji zarówno w stosunku do poszczególnych osób, jak również interakcji między nimi, stwarzając podstawy do rozwoju korzystnych procesów w grupie. Stanowisko ta- kie jest charakterystyczne dla terapii rogeriańskiej (Rogers, 1991). Najczęściej relacje między uczestnikami grupy są traktowane jako swoisty mikro- kosmos społeczny. Sposób wzajemnego odnoszenia się jest przedmiotem uwagi terapeu- ty iuczestników, podlega interpretacjom w celu uzyskania wglądu w sposób ustosunko- wywania się wobec ludzi spoza grupy. Grupa może być traktowana — dzięki relacjom, w jakie wchodzą jej uczestnicy — jako miejsce zdobywania nowych, korektywnych do- świadczeń w stosunkach międzyludzkich, a także próbowania nowych zachowań. Grupy terapeutyczne bywają też ujmowane jako odpowiednik grupy rodzinnej; ich uczestnicy mają tendencję do wchodzenia w związki podobne do wyniesionych z rodziny pochodze- nia (np. Yalom, 1975). Taka tendencja może podlegać interpretacjom i stać się bardziej świadoma. Grupy psychoterapeutyczne różnią się od zadaniowych, towarzyskich lub grup wspar- cia pod względem norm, które respektują, nawet wtedy, gdy normy te nie zostały jasno zwerbalizowane przez żadnego z uczestników. Najbardziej oczywiste różnice dotyczą otwar- tości indywidualnej oraz tolerowania odmienności. Grupy psychoterapeutyczne nie tylko dopuszczają możliwość, ale zalecają ujawnianie uczuć, eksplorowanie indywidualnych, 18 Wprowadzenie głębokich doświadczeń, także tych społecznie uznawanych za trudne, wstydliwe. Istnienie takiej normy jestnieodzownym warunkiem pełnienia przez grupę funkcji terapeutycznej. Ponadto grupy psychoterapeutyczne w pewnej fazie przyjmują normę akceptowania lub tolerowania różnorodnych form manifestacji indywidualności, odmiennych wartości i ce- lów swoich członków. Norma ta jest także funkcjonalna w stosunku do procesu terapeu- tycznego. Gdyby nie była respektowana, grupa nie miałaby szans przetrwania. Grupę psychoterapeutyczną można porównać do zgromadzenia poszukującego sensu życia dla każdego człowieka indywidualnie (np. Palmer, 1980). Chociaż cele terapii są inaczej formułowane, a terapeuci zwykle odżegnują się od tak generalnie określonego zamiaru, warto uznać, że dla wielu klientów dokonywanie zmian w sobie i we własnym życiu wiąże się z nadawaniem znaczenia tym zmianom i poszukiwaniem istotnych, nowych wartości w życiu. Jest to ważny powód stanowiący o atrakcyjności grup psychoterapeu- tycznych, a także wspomagający proces identyfikacji jej członków z całą grupą. W literaturze przedmiotu występuje wiele sposobów systematyzacji rodzajów grup psychoterapeutycznych. Podstawą wyodrębnienia różnych typów grup bywają: (1) głów- ny czynnik działający w grupie, (2) typ aktywności uczestników, (3) treści i cele psycho- terapii grupowej, (4) społeczny skład grupy, (5) stopień swobody procesu terapeutyczne- go, (6) postawa terapeuty, (7) sposób komunikowania się uczestników. Można także klasyfikować grupy psychoterapeutyczne ze względu na szkoły o odmiennych założeniach teoretycznych. I tak wyróżnia się: grupy analityczne, grupy nastawione na modyfikację zachowań (bazujące na teoriach uczenia), grupy inspirowane koncepcjami fenomenolo- gicznymi i psychologią humanistyczną; spotkaniowe (encounter), rozwoju samoświado- mości i rozwoju osobistego, uwrażliwiające, pracy z ciałem i świadomości ciała, medyta- cyjne, Gestalt, terapii przez sztukę. Ponadto tworzone są grupy zorientowane na problem, tzn. homogeniczne ze względu na manifestowane problemy lub symptomy uczestników, które czerpią inspiracje z różnych szkół terapeutycznych. Przykładami są grupy terapii alkoholików, narkomanów, byłych kryminalistów, byłych pacjentów psychiatrycznych (Ro- senbaum, Sandowsky, 1976). W ostatnich latach powstają grupy dla ofiar przemocy w rodzinie, ojców wykorzystujących seksualnie dzieci, członków rodziny stosujących prze- moc, młodzieży pochodzącej z rodzin rozbitych, dorosłych, którzy wychowywami byli w rodzinach z ojcem alkoholikiem, kobiet w dzieciństwie wykorzystywanych seksualnie itp. Trudności związane z klasyfikacją grup są jednym z sygnałów ogromnej złożoności podejść do sposobu uprawiania psychoterapii grupowej. Niniejsza część podręcznika poświęcony będzie wyłącznie takim formom oddziaływań grupowych, które są adreso- wane do osób dorosłych ujawniających problemy i symptomy zaburzenia. Tak więc, nie będzie tu mowy o grupach nastawionych na rozwój lub szkolenie, chociaż znaczna część opisywanych w tej części prawidłowości ma także wobec nich zastosowanie. Przedmio- tem opisu będą zjawiska i procesy zachodzące w grupach terapeutycznych, które można uznać za uniwersalne, niezależnie od szkoły terapeutycznej. 18) Rozdział 1 Organizacja psychoterapii grupowej 1.1. FORMY ORGANIZOWANIA GRUP PSYCHOTERAPEUTYCZNYCH Grupy psychoterapeutyczne organizowane są jako zamknięte lub otwarte. Grupy za- mknięte pracująw tym samym składzie uczestników przez cały czas psychoterapii, który jest zwykle z góry określony. Nie są do nich włączani nowi pacjenci. Grupę taką prowadzi ten sam psychoterapeuta. W tego typu zespołach można mówić o fazach rozwoju i zjawi- skach specyficznych dla określonego etapu. Włączanie nowych uczestników do grupy zamkniętej po fazie wstępnej konsolidacji jest niewskazane lub nawet niemożliwe (Pal- mer, 1980). Grupy zamknięte są zwykle tworzone w ambulatoryjnych formach pracy z pacjentami (np. Pawlik, 1981). Grupami otwartymi są takie, do których włączani są nowi uczestnicy, a wypisywa- ni ci, którzy ukończyli psychoterapię. Ich skład osobowy jest zatem zmienny. Grupy takie mają wypracowane zasady funkcjonowania, na które skład” ją się założenia danego ze- społu terapeutycznego, jak również normy przyjęte przez samych pacjentów. Nowi uczest- nicy powimni przystosować się do tych zasad. Grupy otwarte zwykle są tworzone w pla- cówkach lecznictwa stacjonarnego (np. Łapiński, Osuchowska, 1973; Kratochvil, 1988). Psychoterapia grupowa jest wówczas jedną z form oddziaływań stosowanych w danym systemie leczniczym. Stanislav Kratochvil (1988) uważa, że praca w małych zamkniętych grupach jest bar- dziej intensywna niż w grupach otwartych. Przeżycia uczestników są głębsze, większe jest ich poczucie odpowiedzialności. Pacjenci wspólnie przechodzą przez określony proces roz- woju. Zaangażowanie terapeutów i gotowość do eksperymentowania różnorodnych form 21 Psychoterapia. Praktyka Część pierwsza pracy są zwykle większe w grupach zamkniętych niż w otwartych. Natomiast grupy otwarte charakteryzują się bardziej ustabilizowanymi celami, które zwykle formułowane są przez personel leczący, oraz ukonstytuowanymi normami funkcjonowania. J edną z zalet grup otwartych jest możliwość elastycznego dostosowania czasu leczenia do potrzeb poszcze- gólnych pacjentów, podczas gdy w grupach zamkniętych problemem bywa kończenie psychoterapii. Często zdarza się tak, że w przewidywanym terminie nie wszyscy pacjenci kwalifikują się do wypisania. Stosowane bywają różnorodne rozwiązania. James Palmer (1980) omawia możliwość przedłużenia kontraktu z całą grupą i kontynuowania psycho- terapii w tym samym składzie uczestników. Inną możliwością jest włączanie „opóźnio- nych” pacjentów do nowo tworzonej grupy. Irvin Yalom (1975), rozważając zasady kończenia pracy ambulatoryjnych grup za- mkniętych, wskazuje na znaczne zindywidualizowanie tego procesu. Jest raczej zwolenni- kiem prowadzenia długoterminowych grup półotwartych, w których pacjenci opusz- czają jewtedy, gdy nie potrzebują już wsparcia terapeutycznego i ich miejsce zajmują nowi uczestnicy. Uważa, że większość pacjentów potrzebuje od jednego roku do dwóch lat, aby dokonać istotnych i trwałych zmian. Ale są też takie osoby, które w znacznie krótszym czasie sąw stanie rozwiązać sytuację kryzysową lub uwolnić się od symptomów zaburzeń. Jeżeli jednak cele terapii formułowane są bardziej generalnie (np. uzyskanie zdolności do kochania innych i siebie, bycie bardziej elastycznym, poszukiwanie nowych wartości), proces osiągania satysfakcjonującego efektu zazwyczaj trwa dłużej. Yalom prze- strzega przed nadmiernym przedłużaniem psychoterapii spowodowanym tendencją tera- peuty do uzyskania bardzo głębokich zmian albo nasileniem lęku czy depresji u pacjentów kończących terapię. Uważa, że są to uczucia naturalne w sytuacji zbliżającego się rozstania. Warto wspomnieć o dwóch odmiennych, w stosunku do wyżej opisywanych, spo- sobach organizowania grup — grupach maratonowych i skumulowanych w czasie grupach treningowych. Nie będą one szerzej opisywane, ponieważ organizowane są dla osób nie- zaburzonych. Zajęcia w grupie maratonowej odbywają się podczas jednej 24- lub 48-godzinnej sesji, w czasie której wszyscy uczestnicy przebywają bez przerwy ze sobą — jedzą, śpią, płacząw swojej obecności, nie mogą się odizolować. Rozwój takich grup jest bardzo przyspieszony, głównie przez odrzucenie fasadowych ról, szybkie wchodzenie w interak- cje mniej konwencjonalne, intensywną wymianę emocjonalną. Uczestnicy traktują często udział w tej formie oddziaływań jako ważne doświadczenie zmieniające ich życie. Istnieją dane świadczące o tym, że efekty grup maratonowych są przeceniane przez uczestników: mają oni skłonność do odrzucania krytycznych odczuć wobec grupy, a raczej ujawniają pozytywny stosunek do niej, ich wzory komunikacji nie zmieniają się w pożądanym kie- runku, a korzystne efekty mogą być krótkotrwałe (Yalom, 1975). Organizowane bywają także grupy treningowe nastawione na rozwijanie umiejęt- ności interpersonalnych, poszerzanie świadomości siebie, rozwój świadomości ciała (np. 22 Organizacja psychoterapii grupowej Praszkier, Tryjarska, 1981; Jedliński i in., 2000). W czasie jedn