Kuptimi dhe Trajtimi i Gjuhës së Urrejtjes dhe Dezinformimit në Shqipëri N JË UDH ËZUES P ËR QYTETAR ËT, M EDIAN DH E INSTITUCION ET G U S H T 2 0 2 6 Open Mind Spectrum Albania (OMSA) T Ë D R E J T A T E A U T O R I T © 2026 Open Mind Spectrum Albania (OMSA). Ky udhëzues mund të përdoret, ndahet ose përshtatet lirisht, me kusht që Open Mind Spectrum Albania (OMSA) të citohet si burim. A U T O R I & D I Z A J N I Amarildo Fecanji M O H I M P Ë R G J E G J Ë S I E Ky udhëzues u prodhua nga Open Mind Spectrum Albania (OMSA) me mbështetjen e Ministrisë së Punëve të Jashtme të Holandës, Fondet për të Drejtat e Njeriut. Përmbajtja e tij është përgjegjësi e vetme e OMSA - s dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht pikëpamjet e Mbretërisë së Holandës. PËRMBAJTJA 01 Hyrje Konteksti, qëllimi i udhëzuesit dhe pse çështja ka rëndësi për Shqipërinë. 02 Problemi Përkufizimet ligjore, kuadri shqiptar dhe ndikimi i gjuhës së urrejtjes e dezinformimit. 03 Njohja e gjuhës së urrejtjes dhe dezinformimit Si të identifikoni përmbajtjen e dëmshme dhe si t’i verifikoni faktet. 04 Reagimi ndaj gjuhës së urrejtjes dhe dezinformimit Hapa praktikë për qytetarët, median dhe institucionet. 05 Raste studimore nga Shqipëria Tre raste konkrete dhe mësimet e nxjerra prej tyre. 06 Si të promovohen narrativat pozitive Ndërtimi proaktiv i rrëfimeve gjithëpërfshirëse. 07 Përfundime dhe një thirrje për veprim Hapa konkretë që secili lexues mund të ndërmarrë sot. 08 Mjete dhe burime Platforma verifikimi, linja raportimi dhe organizata mbështetëse. 09 Shtojcat Shkurtime, kuadri ligjor, organizata shqiptare dhe burimet e plota. GJUHA E URREJTJES & D EZINFORMIMI NË SHQIPËRI OMSA 5 01 HYRJE Gjuha e urrejtjes dhe dezinformimi janë ndër çështjet më urgjente të epokës sonë. Ndërsa këto dy fenomene kanë ekzistuar për shekuj me radhë, rritja e mediave sociale dhe platformave dixhitale ka amplifikuar shtrirjen dhe ndikimin e tyre, duke i mundësuar ato të manipulojnë zgjedhjet, të destabilizojnë qeveritë dhe të nx isin polarizimin në një shkallë të paparë. Në Shqipëri, një vend që po negocion anëtarësimin në BE dhe është anëtar i NATO - s, këto sfida po bëhen mjaft të mprehta. Fushatat e huaja të dezinformimit synojnë destabilizimin e Shqipërisë, ndërsa gjuha e urrejt jes në vend kërcënon kohezionin dhe progresin shoqëror, qëndrueshmërinë demokratike dhe lirinë e medias. Grupet vulnerabël, duke përfshirë personat LGBTIQ+, komunitetet rome dhe egjiptiane, gratë dhe refugjatët, përballen me diskriminim sistemik dhe ngacmi m online, shpesh të amplifikuar nga dezinformimi i koordinuar. Pse kjo ka rëndësi për Shqipërinë Shqipëria, si një vend që po negocion hyrjen e saj në Bashkimin Evropian dhe si anëtare e NATO - s, duhet të bëjë përparim të prekshëm në liritë e medias, të drejtat e njeriut dhe qëndrueshmërinë demokratike, të cilat janë të gjitha nën kërcënim të vazhdueshëm nga gjuha e urrejtjes dhe dezinformimi. Duhet të vazhdojë përpjekjet e saj për të mbrojtur dhe promovuar të drejtat e njeriut dhe barazinë, si dhe të ofr ojë mbrojtje të fortë për grupet e cenueshme nga gjuha e urrejtjes dhe diskriminimi, veçanërisht për personat LGBTIQ+, komunitetet rome dhe gratë. Kur bëhet fjalë për liritë dhe reformën e medias, Shqipëria vuan nga dekada politizimi, autocensure dhe dezin formimi që kërcënojnë gazetarinë e pavarur. Dezinformimi ka potencialin e fortë për t'u bërë një mjet për shkatërrimin e raportimit profesional dhe për të rritur tendencën për të sensacionalizuar çështjet që polarizojnë shoqërinë. Qëllimi i këtij Udhëzue si: Ky udhëzues është hartuar për të pajisur publikun shqiptar - në veçanti, komunitetet vulnerabël - dhe palët e interesuara me njohuritë për të identifikuar dhe luftuar gjuhën e urrejtjes dhe dezinformimin. Ai mbështetet në praktikat më të mira aktuale n ga Shqipëria dhe Evropa për të ndihmuar individët, komunitetet dhe institucionet të njohin materialet e dëmshme dhe të ndërmarrin veprimet e duhura. Drejtuar publikut, vendimmarrësve, mësuesve dhe profesionistëve të medias, udhëzuesi ofron mjete për t'iu p ërgjigjur në mënyrë efektive këtyre sfidave dhe për të inkurajuar raportimin e materialeve të rrezikshme. Mbrojtësit e të drejtave të njeriut, aktivistët dhe udhëheqësit e komuniteteve të margjinalizuara ftohen gjithashtu ta përdorin këtë udhëzues dhe ta s hpërndajnë atë brenda komuniteteve të tyre. Shpesh, mbrojtësit e të drejtave të njeriut në Shqipëri ndajnë të dhëna shqetësuese se si dezinformimi çon në rritje të paragjykimeve, ngacmimeve dhe sjelljeve të urrejtjes në internet dhe jashtë internetit. Përm es këtij udhëzuesi, ata mund të organizojnë diskutime brenda komuniteteve të tyre për të luftuar dezinformimin dhe për të edukuar të tjerët, duke e shndërruar dezinformimin në një mundësi për dialog dhe mirëkuptim. Duke përfshirë fakte, histori të vërteta dhe zgjidhje praktike, ky udhëzues i ndihmon komunitetet të përballen në mënyrë efektive me gjuhën e urrejtjes dhe dezinformimin. Shpresojmë që ky udhëzues mund t'i ndihmojë gjithashtu komunitetet vulnerabël të kuptojnë rëndësinë e rritjes së bashkëpunimit dhe koordinimit midis tyre, veçanërisht kur bëhet fjalë për ndikimin në vendimmarrje dhe qëndrimet publike. Të kuptuarit e mbrojtjeve ekzistuese ligjore mund t'i fuqizojë ndjeshëm këto komunitete në luftën e tyre kundër urrejtjes dhe dezinfor mimit. Një përmbledhje konçize e mjeteve ligjore shqiptare dhe evropiane në dispozicion GJUHA E URREJTJES & D EZINFORMIMI NË SHQIPËRI OMSA 6 të viktimave të gjuhës së urrejtjes në internet është e disponueshme në Shtojcën B. Kjo përmbledhje nxjerr në pah të drejtat kryesore, duke përfshirë mundësinë për të p araqitur ankesa dhe për të kërkuar dëmshpërblim. Ajo përshkruan opsionet e mbrojtjes që mund të sigurojnë dhe mbështesin grupet vulnerabël në ndërmarrjen e hapave të informuar kundër agresionit online. Për vendimmarrësit dhe palët e tjera të interesuara, k y udhëzues është një mjet edukativ që mund të nxisë dhe frymëzojë ndryshime ligjore dhe politike. Më e rëndësishmja, ky udhëzues duhet të frymëzojë njerëzit në pozita pushteti dhe përgjegjësie që të ndërmarrin veprime konkrete për të adresuar çështjet thel lësisht shqetësuese të gjuhës së urrejtjes dhe dezinformimit. Për të lehtësuar zbatimin e menjëhershëm, ne sugjerojmë hapa të vegjël dhe të zbatueshëm që mund të ndërmerren. Vendimmarrësit mund të krijojnë protokolle raportimi standarde për incidentet e gj uhës së urrejtjes, të përmirësojnë politikat dhe të mbajnë takime të rregullta informuese mbi trendet dhe sfidat aktuale në menaxhimin e dezinformimit. Këto hapa mund të jenë një pikënisje për ndryshime më domethënëse. Të mësuarit rreth problemit është një hap i parë. Pas kësaj, ne duhet të gjejmë mënyra për t'iu përgjigjur këtij fenomeni në një mënyrë që ligjet, politikat dhe praktikat e përditshme të institucioneve dhe individëve të jenë në përputhje me qëllimin përfundimtar të ruajtjes së demokracisë dhe paqes, minimizimit të polarizimit, urrejtjes dhe dhunës, si dhe mbrojtjes së të gjithë qytetarëve - veçanërisht atyre më vulnerabël (të rinjtë dhe pakicat) - nga dëmi. Dezinformimi dhe Shqipëria: Taktikat e dezinformimit janë bërë të zakonshme në Shqipë ri, veçanërisht falë rrjeteve sociale. Objektivat tipike janë minoritetet dhe komunitetet vulnerabël. Raportet e monitorimit të medias nga viti 2021 -- 2023 identifikuan gjininë (41%), etninë (38%) dhe pakicat seksuale (11%) si grupet më të synuara sistemati kisht në median shqiptare. Gjuha e urrejtjes dhe diskursi diskriminues kundër këtyre komuniteteve shpesh evoluojnë në fushata të plota dezinformimi që rrisin stereotipet dhe normalizojnë retorikën diskriminuese. Gjatë marshimeve të Ditës Ndërkombëtare të G ruas në vitin 2026, narrativat dominuese dhe teoritë konspirative i paraqitën barazinë gjinore, vizibilitetin LGBTIQ+ dhe të drejtat e pakicave si kërcënime ekzistenciale për shoqërinë shqiptare. Aktivistet feministe dhe gazetaret u përballën me sulme seks iste dhe dezinformim gjinor në internet, duke përfshirë pretendime të rreme në lidhje me organizatorët dhe pjesëmarrësit e protestave. Edhe zyrtarë të lartë shtetërorë u raportua se kishin amplifikuar ngacmimet në internet, duke normalizuar sulmet kundër g rave dhe pakicave. Minoritetet Seksuale dhe Gjinore si Shënjestra Kryesore: Në rastin e personave LGBTIQ+, fushatat e dezinformimit udhëhiqen nga një lëvizje anti - gjinore e ndërlidhur globalisht, e cila i paraqet barazinë gjinore dhe të drejtat e pakicav e si kërcënime ndaj vlerave tradicionale. Fushatat shpesh përdorin teori konspiracioni, narrativa të rreme dhe sulme të koordinuara online për të minuar progresin ligjor dhe shoqëror në përfshirje. Shembulli më i fundit i fushatave të dezinformimit të koor dinuara mirë është ai që po zhvillohej gjatë debateve për barazinë gjinore të vitit 2025. Dezinformimi u përhap gjerësisht në mediat sociale dhe tradicionale. Një nga shumë pretendimet ishte, për shembull, sugjerimi se ligji do të çonte në "njohjen e 70 gj inive të reja në Shqipëri" ose se do të legalizonte martesën e personave të të njëjtit seks. Pretendimet ishin hartuar për të rritur frikën dhe kundërshtimin duke e paraqitur ligjin si një kërcënim për vlerat tradicionale familjare dhe identitetin kombëtar . Në realitet, ligji synonte ta përafronte Shqipërinë me standardet e BE - së dhe Konventën e Stambollit, me fokus në mosdiskriminimin dhe mbrojtjen e identitetit gjinor. Gjatë kësaj fushate intensive dezinformimi, organizatat LGBTIQ+ dhe aleatët e tyre u vu në në shënjestër publikisht dhe u akuzuan padrejtësisht se "dëshironin t'i shndërronin fëmijët shqiptarë në homoseksualë ose transgjinorë". Qendra për të Drejtat e GJUHA E URREJTJES & D EZINFORMIMI NË SHQIPËRI OMSA 7 Fëmijëve në Shqipëri (CRCA - ECPAT) dhe grupe të tjera të shoqërisë civile raportuan fushata t ë paprecedenta dezinformimi, shpifjeje dhe sulmesh të motivuara politikisht kundër tyre nga zyrtarë publikë dhe media. Nën presionin e dezinformimit anti - LGBTIQ+, qeveria shqiptare hoqi terminologji thelbësore nga ligji për barazinë gjinore, si "diversitet i", "diskriminimi ndërsektorial" dhe "stereotipet gjinore". Kundërshtarët pretenduan në mënyrë të rreme se BE - ja njeh vetëm dy gjini, pavarësisht vendimeve dhe strategjive të BE - së që mbrojnë në mënyrë të qartë personat jo - binarë dhe LGBTIQ+. Dezinformim i kundrejt keqinformimit kundrejt keqinformacionit Ndërsa të tre termat përshkruajnë informacion të rremë ose të dëmshëm, është e rëndësishme të mbahet mend se ato ndryshojnë kryesisht në qëllim, dhe për termin e tretë, në vërtetësi: ▪ Dezinformim është info rmacion i rremë që përhapet në mënyrë të qëllimshme për të mashtruar, manipuluar ose shkaktuar dëm. ▪ Keqinformim është informacion i rremë që përhapet pa qëllimin për të mashtruar Personi që e ndan atë beson sinqerisht se është e vërtetë. ▪ Keqinformacion ës htë informacion që është faktikisht e vërtetë por është e ndarë me qëllimin për të shkaktuar dëm --- shpesh duke e nxjerrë nga konteksti, duke ekspozuar detaje private ose duke e caktuar publikimin e tij në kohën strategjike. GJUHA E URREJTJES & D EZINFORMIMI NË SHQIPËRI OMSA 8 02 PROBLEMI Përkufizimi d he Korniza Ligjore Disa institucione dhe organizata ndërkombëtare me reputacion kanë përkufizime të gjuhës së urrejtjes. Kombet e Bashkuara e përkufizojnë gjuhën e urrejtjes si "çdo lloj komunikimi në të folur, të shkruar ose sjellje që sulmon ose përdor gjuhë pexhorative ose diskriminuese në lidhje me një person ose një grup bazuar në atë se kush janë ata - me fjalë të tjera, bazuar në fenë, etninë, kombësinë, racën, ngjyrën, prejardhjen ose çdo faktor tjetër." Rëndësia e këtij përkufizimi qëndron në njoh jen dhe përdorimin e tij global në avokimin ndërkombëtar të të drejtave të njeriut. Ai gjithashtu thekson qëllimin për të dëmtuar ose për të nxitur diskriminimin kundër grupeve të mbrojtura. Një institucion tjetër i rëndësishëm, dhe me të cilin Shqipëria b ashkëpunon ngushtë, është Këshilli i Evropës, i cili e përcakton gjuhën e urrejtjes si "të gjitha format e shprehjes që përhapin, nxisin, promovojnë ose justifikojnë urrejtjen racore, ksenofobinë, antisemitizmin ose forma të tjera të urrejtjes të bazuara n ë intolerancë, duke përfshirë intolerancën e shprehur nga nacionalizmi agresiv dhe etnocentrizmi, diskriminimi dhe armiqësia ndaj pakicave, emigrantëve dhe njerëzve me origjinë imigruese." Vlera e shtuar e këtij përkufizimi është se ai nxjerr në pah nxitje n e urrejtjes dhe lidh gjuhën e urrejtjes me intolerancën më të gjerë shoqërore. Ai përdoret gjithashtu si një kuadër ligjor dhe politikash në Evropë, përfshirë Shqipërinë. Vetë Shqipëria ka bërë përkufizimin e saj të gjuhës së urrejtjes, i cili është "çdo shprehje publike (me gojë, me shkrim, vizuale ose sjelljeje) që nxit urrejtje, diskriminim ose dhunë kundër një personi ose grupi bazuar në racë, etni, fe, gjini, orientim seksual, identitet gjinor, aftësi të kufizuara ose baza të tjera të mbrojtura". Ësh të e ndaluar sipas Ligjit për Mbrojtjen nga Diskriminimi dhe Kodi Penal i Shqipërisë Do të shohim më vonë në këtë udhëzues se sa rol të rëndësishëm luajnë këto ligje dhe institucionet përkatëse në luftimin dhe adresimin e gjuhës së urrejtjes. Dezinformimi përkufizohet gjithashtu në mënyrë bindëse nga disa institucione. Kombet e Bashkuara e përkufizojnë atë si "Informacion i rremë që përhapet qëllimisht për të mashtruar. Shpesh përdoret për të manipuluar opinionin publik, për të ndjellë përçarje ose për të minuar besimin në institucione dhe mund të përhapet nga shtetet, organizatat ose individët." Ky përkufizim nxjerr në pah natyrën e qëllimshme të dezinformimit dhe e lidh atë me ndikime më të gjera shoqërore, siç është dobësimi i besimit dhe kohezionit soci al. Ndërkohë, Bashkimi Evropian e përcakton dezinformimin si "Informacion i verifikueshëm i rremë, i krijuar, i paraqitur dhe i përhapur për përfitim ekonomik ose për të mashtruar publikun me dashje, dhe që mund të shkaktojë dëm publik." Dezinformimi nuk p ërfshin keqinformimin (informacion të rremë të ndarë pa dashje) ose satirën/parodinë. Ky përkufizim është i rëndësishëm sepse dallon dezinformimin (të qëllimshëm) nga keqinformimi (i paqëllimshëm) dhe keqinformacioni (informacion i vërtetë i ndarë për të s hkaktuar dëm). Ai përqendrohet në qëllimin për të mashtruar dhe përdoret si një kuadër politikash dhe rregullator në Evropë, përfshirë Shqipërinë. Ligji shqiptar trajton gjuhën e urrejtjes Ligji shqiptar trajton gjuhën e urrejtjes përmes një kombinimi të garancive kushtetuese, ligjeve civile kundër diskriminimit dhe dënimeve të rrepta penale. Neni 22 i Kushtetutës së Shqipërisë garanton lirinë e shprehjes. Neni 14 ndalon shprehimisht diskriminimin , duke vendosur kufirin ligjor ku gjuha e urrejtjes bëhet një vepër e dënueshme. GJUHA E URREJTJES & D EZINFORMIMI NË SHQIPËRI OMSA 9 Më konkretisht, gjuha e urrejtjes përkufizohet si nxitje publike për dhunë ose diskriminim bazuar në racë, etni, fe, gjini, orientim seksual, aftësi të kufizuara ose karakteristika të tjera të mbrojtura. Ligji për Mbrojtjen nga Diskr iminimi (Nr. 10221/2010) dhe Kodi Penal (Neni 265) ofrojnë kornizat kryesore ligjore për adresimin e gjuhës së urrejtjes. Komisioneri për Mbrojtjen nga Diskriminimi luan një rol qendror në hetimin e ankesave, vendosjen e gjobave, rekomandimin e veprimeve k orrigjuese dhe edukimin e publikut mbi gjuhën e urrejtjes dhe mosdiskriminimin. Kodi Penal i Shqipërisë e klasifikon gjuhën e urrejtjes si vepër penale me dënime të dallueshme në varësi të mënyrës dhe vendit ku shprehet. Neni 265 mbi Nxitje të Urrejtjes os e Grindjeve, Neni 266 mbi Rrezikimin e Rendit Publik dhe Nenet 119/a, 119/b, 84/a mbi Gjuhën e Urrejtjes në Internet janë veçanërisht të rëndësishme. Shënjestrat e zakonshme të gjuhës së urrejtjes dhe fushatave të dezinformimit: Gjuha e urrejtjes në Shqipëri synon në mënyrë disproporcionale: ▪ Komunitetet LGBTIQ+: Shpesh i nënshtruar ndaj fyerjeve, kërcënimeve dhe retorikës çnjerëzore, si në internet ashtu edhe në median tradicionale. ▪ Komunitetet rome dhe egjiptiane , të cilat përballen me diskriminim si stemik, shpesh portretizohen në media dhe në diskursin publik si kriminelë ose barrë sociale. ▪ Gratë dhe vajzat , të cilat përballen me gjuhë urrejtjeje të përhapur, duke përfshirë vërejtje mizogjine, fajësim të viktimave dhe ngacmim në internet. ▪ Refugjatët dhe migrantët , të cilët shpesh bëhen kurban në retorikën politike, akuzohen për kërcënim të sigurisë kombëtare ose identitetit kulturor. ▪ Kundërshtarët politikë , veçanërisht nga partitë më të vogla, të cilët shpesh janë në shënjestër të fushatave shpifëse, veçanërisht gjatë periudhave zgjedhore. Lajme të rreme dhe dezinformata: Dezinformimi është një problem i zakonshëm në shoqërinë shqiptare. Ai i referohet përhapjes së qëllimshme të informacionit të rremë ose mashtrues për të mashtruar ose manipuluar opi nionin publik. Taktikat e zakonshme përfshijnë: ▪ Imazhe dhe video të manipuluara dhe të rreme , të përdorura për të fabrikuar prova ose për të shtrembëruar individët. ▪ Narrativa të rreme , të tilla si Miti "Prindi 1/Prindi 2" , i cili pretendonte në mënyrë të r reme se Ligji për Barazinë Gjinore do të fshinte dallimet gjinore në dokumentet ligjore, duke shkaktuar frikë midis grupeve konservatore. ▪ Teoritë konspirative, të tilla si ato që pretendojnë se iniciativat për barazi gjinore janë pjesë e një "axhende globa liste" për të minuar sovranitetin e Shqipërisë. Si përhapet dezinformimi: ▪ Mediat sociale: Platforma si Facebook, Instagram, TikTok, X dhe Telegram janë kanalet kryesorë, me rrjete të koordinuara llogarish që amplifikojnë narrativat e rreme. Nuk ndihmon f akti që gjigantët e mediave sociale po kontribuojnë ndjeshëm në rritjen globale të dezinformimit dhe gjuhës së urrejtjes. Edhe pse këto platforma nuk i shpikën dezinformimin, gënjeshtrat dhe ekstremizmin, modelet e tyre të biznesit dhe zgjedhjet e dizajnit i kanë amplifikuar ato sistematikisht në një shkallë dhe shpejtësi të paparë. Prioritizimi i algoritmeve të drejtuara nga fitimi dhe mosprioritizimi i sigurisë dhe moderimit të përmbajtjes tani konsiderohen si kontribues seriozë të problemit. GJUHA E URREJTJES & D EZINFORMIMI NË SHQIPËRI OMSA 10 Ndikimi i dezinformimit dhe gjuhës së urrejtjes Ndikimi i fenomeneve të tilla në Shqipëri është kompleks dhe shumëplanësh, duke prekur individët, komunitetet dhe institucionet në mënyra të thella. Mbi Demokracinë dhe Proceset Demokratike Dezinformimi dhe gjuha e urrejtjes dëmtojnë besimin në institucione, thellojnë polarizimin dhe manipulojnë opinionin publik. Kur qytetarët humbasin besimin te qeveritë, zgjedhjet, gjyqësori dhe media, demokracia paguan çmimin. Dezinformimi ushqehet nga përçarjet sociale - përgjatë vijave etnike, fetare ose politike - për t'i shërbyer axhendave politike ose ekonomike, duke shtrembëruar debatet publike. Mbi Minoritetet dhe Grupet Vulnerabël Gjuha e urrejtjes normalizon diskriminimin dhe madje dhunën, duke nxitur një mjedis armiqëso r për pakicat. Ajo përforcon stereotipet, duke e bërë më të vështirë për grupet e shënjestruara qasjen në arsim, kujdes shëndetësor, punësim ose përfaqësim politik. Dëmi psikologjik është i rëndë: ekspozimi i vazhdueshëm ndaj gjuhës së urrejtjes dhe diskri minimit çon në ankth, depresion dhe shkallë më të lartë të vetëvrasjeve midis komuniteteve vulnerabël, siç janë individët LGBTIQ+, komunitetet rome dhe grupe të tjera. Në anketën e vitit 2025 me komunitetin, Aleanca LGBTI raportoi se 61% e të anketuarve ki shin përjetuar diskriminim ose dhunë bazuar në orientimin seksual ose identitetin gjinor. Mbi të Drejtat e Njeriut Dezinformimi dhe gjuha e urrejtjes shpesh përdoren si armë nën maskën e lirisë së shprehjes për të heshtur gazetarët, aktivistët dhe pakica t. Këto fenomene shkelin parimet e barazisë dhe minojnë të drejtat e njeriut, duke e bërë më të vështirë mbajtjen përgjegjëse të autorëve. Mbi Median dhe Gazetarinë Dezinformimi e turbullon vijën ndarëse midis faktit dhe trillimit, duke dobësuar besimin e publikut në gazetarinë legjitime. Gazetarët, veçanërisht ata që hetojnë korrupsionin ose shkeljet e të drejtave të njeriut, përballen me ngacmime, kërcënime dhe përndjekje ligjore. Rritja e "clickbait" dhe sensacionalizmit i nxit mediat të japin përparës i zemërimit mbi saktësinë, duke dëmtuar më tej besimin e publikut. Në vitin 2024, Shqipëria u rendit e 99 - ta në Indeksin e Lirisë së Shtypit të Reporterëve pa Kufij, me shqetësime në lidhje me lirinë e kufizuar të medias dhe përhapjen e dezinformimit. Mb i Sigurinë dhe Stabilitetin Kombëtar Dezinformimi po përdoret gjithnjë e më shumë si një mjet i luftës hibride nga aktorët e huaj për të destabilizuar vende të tëra, përfshirë edhe Shqipërinë. Fenomeni çon gjithashtu në radikalizim të mëtejshëm të individë ve, duke nxitur mbështetjen për grupet ekstremiste ose duke promovuar dhunën. Për shembull, narrativat e rreme rreth refugjatëve ose pakicave janë përdorur për të nxitur frikë dhe përçarje, duke prishur potencialisht stabilitetin shoqëror. Përveç kësaj, de zinformimi mund të dëmtojë seriozisht ekonominë e një vendi duke përhapur pretendime të rreme që pengojnë turizmin ose investimet. Mbi Shëndetin Publik dhe Reagimin ndaj Krizave Dezinformimi krijon konfuzion dhe frikë, duke ua vështirësuar njerëzve marrj en e vendimeve të informuara. Gjatë pandemisë COVID - 19, për shembull, pretendimet e rreme në lidhje me vaksinat minuan GJUHA E URREJTJES & D EZINFORMIMI NË SHQIPËRI OMSA 11 përpjekjet e shëndetit publik, duke çuar në nivele më të ulëta të vaksinimit. Në kriza, gjuha e urrejtjes dhe dezinformimi përforcojnë fr ikën, duke penguar përgjigjet efektive nga qeveritë dhe OJQ - të. Ndikimi Afatgjatë Shoqëror Ekspozimi i zgjatur ndaj gjuhës së urrejtjes dhe dezinformimit gërryen kohezionin shoqëror, duke e bërë më të vështirë për komunitetet të bashkëpunojnë ose të beso jnë tek njëra - tjetra. Kur lihen të pakontestueshme, pikëpamjet ekstremiste bëhen të përhapura dhe dëmi bëhet më i vështirë për t'u riparuar. Grupet vulnerabël, sidomos fëmijët dhe të rinjtë, janë veçanërisht në rrezik të bëhen shënjestër, të dëmtohen ose t ë radikalizohen. Një studim nga BIRN Albania, për shembull, tregoi se ngacmimi online çoi në autocensurë midis aktivistëve të rinj, të cilët kishin frikë të flisnin hapur për çështje të diskutueshme. Mbi individët Ekspozimi i vazhdueshëm ndaj gjuhës së urrejtjes dhe dezinformimit çon në ankth, depresion dhe traumë, veçanërisht midis grupeve vulnerabël. Individët shpesh përballen me dhunë fizike, doxxing ose kërcënime, duke i detyruar disa të largohen nga shtëpitë e tyre ose të fshihen. Gërryerja e besimit në institucione, media dhe madje edhe në marrëdhëniet ndërpersonale çon në tërheqje sociale dhe shkëputje nga jeta qytetare. Mbi Shoqëritë Polarizimi thellon përçarjet përgjatë vijave etnike, fetare ose politike, duke e bërë dialogun dhe kompromisin gjithnjë e më të vështirë. Dezinformimi gjithashtu dobëson normat demokratike, të tilla si zgjedhjet e ndershme, liria e fjalës dhe sundimi i ligjit, duke shtrembëruar diskursin publik. Gjithashtu ai normalizon dhe nxit dhunën e motivuar nga urrejtja të cilat kanë parë një rritje të matshme në të gjithë Evropën, veçanërisht incidentet antisemite, anti - myslimane, dhuna raciste dhe ksenofobe, si dhe sulmet anti - LGBTIQ+. Dy arsyet kryesore për një rritje të tillë të inciden teve lidhen me dhomat dixhitale të jehonës dhe gamifikimin, si dhe normalizimin e gjuhës së urrejtjes në diskursin politik. GJUHA E URREJTJES & D EZINFORMIMI NË SHQIPËRI OMSA 12 03 NJOHJA E GJUHËS SË URREJTJES DHE DEZINFORMIMIT Si ta identifikoni gjuhën e urrejtjes? Gjuha e urrejtjes shpesh mbështetet në g juhë çnjerëzore, stigmatizuese ose të dhunshme kundër individëve ose grupeve të caktuara. Forma tipike të gjuhës së urrejtjes janë: ▪ Terma çnjerëzorë: Fjalë ose fraza që krahasojnë njerëzit me kafshët, sëmundjet ose entitetet nënnjerëzore. ▪ Stereotipet: Përgjithësime që i atribuojnë tipare negative grupeve të tëra. ▪ Thirrje për dhunë ose dëmtim: Nxitje e qartë ose e nënkuptuar për dhunë, përjashtim ose diskriminim. ▪ Fyerje ose etiketime negative: Terma të përdorur historikisht për të shtypur ose margjinali zuar grupe të caktuara. Konteksti në të cilin ndodh gjuha e urrejtjes: Gjuha e urrejtjes lulëzon në kontekste ku frika, përçarja ose fajësimi përdoren për të synuar grupe specifike njerëzish, veçanërisht nga grupet vulnerabël. ▪ Shënjestrimi i minoriteteve: Përmbajtje që veçon grupet bazuar në përkatësinë etnike, fenë, gjininë, orientimin seksual, aftësinë e kufizuar ose statusin e minoritetit. ▪ Nxitja e frikës: Gjuhë që e portretizon një grup si një kërcënim ekzistencial (p.sh., "Ata po e pushtojnë vendin ton ë", "Ata do ta shkatërrojnë kulturën tonë" ). ▪ Ndarja: Narrativa që i vënë grupet kundër njëra - tjetrës (p.sh., Retorika "Ne kundër atyre"). ▪ Çekuilibrat e pushtetit: Fjalë që përforcon ose shfrytëzon pabarazitë ekzistuese, të tilla si urrejtja me bazë gjinore ose retorika anti - rome. Si të identifikohet dezinformimi? Burimi: Dezinformimi shpesh buron nga burime të pasigurta ose të dyshimta. ▪ Llogari të paverifikuara: Profile në mediat sociale pa identitet të qartë, data krijimi të kohëve të fundit ose një hist ori të përhapjes së informacionit të rremë. ▪ Faqe interneti të dyshimta: Faqe interneti me emra domenesh të pazakontë (p.sh., xyz në vend të .com ose .al ) , dizajn të dobët ose pa një seksion "Rreth nesh". Kontrolloni nëse faqja është e njohur për satirë, te ori konspiracioni ose propagandë. ▪ Autorë anonimë ose me pseudonim: Përmbajtje pa tituj autori ose e shkruar nga individë të panjohur pa sfond të besueshëm. ▪ Mungesë transparence: Nuk ka citime, referenca ose lidhje me burime parësore. Përmbajtja: Dezinformimi mbështetet në përmbajtje manipuluese ose sensacionale. ▪ Pretendime sensacionale: Tituj ose deklarata që duken shumë tronditëse ose të pabesueshme për të qenë të vërteta. (p.sh., "Shqipëria do të njohë 70 gjini"). ▪ Mungesë provash: Nuk ka fakte, të dhëna ose opinione ekspertësh të verifikueshme për të mbështetur pretendimet. Për shembull: një artikull që pretendon një ligj të ri do të "Ndalimi i familjeve tradicionale" pa cituar tekstin aktual të ligjit. ▪ Manipulimi emocional: Gjuhë e krijuar për të provokuar frikë, zemërim ose indinjatë në vend që të informojë (p.sh., "Fëmijët tuaj nuk janë të sigurt" ose "Ata po vijnë për të drejtat tuaja!"). ▪ Mospërputhjet: Kontradiktat në rrëfim, të tilla si datat, emrat ose detajet kontradiktore. GJUHA E URREJTJES & D EZINFORMIMI NË SHQIPËRI OMSA 13 ▪ Media e manipu luar: Imazhe ose video që duken të modifikuara, jashtë kontekstit ose të gjeneruara nga inteligjenca artificiale. (p.sh., video të rreme të politikanëve) Mjete për verifikimin e fakteve: Si lexues, mund të përdorni mjete të thjeshta për të verifikuar përm bajtjen. ▪ Kërkim i Imazhit në të Kundërt: Mund të përdorni mjete si Kërkimi i Imazheve në Google në të Kundërt ose TinEye për të kontrolluar nëse një imazh është ndryshuar ose është nxjerrë jashtë kontekstit. ▪ Kontrolloni burime të shumëfishta: Verifikoni pr etendimet duke i krahasuar me mediat e besueshme (p.sh., Faktoje.al ose BIRN Albania) Nëse është lajm ndërkombëtar, kontrolloni edhe mediat si Reuters. ▪ Faqet e internetit për verifikimin e fakteve: Konsultohuni me platforma si Faktoje.al, FactCheck.org ose Snopes për të parë nëse një pretendim është hedhur poshtë. ▪ Mendimet e Ekspertëve: Kërkoni deklarata nga organizata me reputacion të mirë (p.sh., OBSH për pretendimet shëndetësore, OSBE për informacionin që lidhet me zgjedhjet). ▪ Analiza e të dhënave met a: Për videot ose imazhet, kontrolloni datën e ngarkimit, vendndodhjen dhe burimin për të konfirmuar vërtetësinë. GJUHA E URREJTJES & D EZINFORMIMI NË SHQIPËRI OMSA 14 04 REAGIMI NDAJ GJUHËS SË URREJTJES DHE DEZINFORMIMIT Ky seksion ofron mjete dhe hapa praktikë për individët, profesionistët e medias dhe i nstitucionet për t'iu përgjigjur gjuhës së urrejtjes dhe dezinformimit në mënyrë proaktive, të sigurt dhe efektive. Për individët: Si të përgjigjeni në mënyrë efektive ▪ Raporto në platforma: Shumica e platformave të mediave sociale (Facebook, Instagram, T ikTok, YouTube) të kenë mekanizma raportimi për gjuhën e urrejtjes dhe dezinformimin. ▪ Raporto te verifikuesit e fakteve: Dërgimi i përmbajtjes së dyshimtë te organizatat shqiptare ose ndërkombëtare të verifikimit të fakteve për verifikim, si p.sh. Faktoje. al ose BIRN Albania. ▪ Mbështetni individët të cilët mund të kenë qenë viktima të gjuhës së urrejtjes ose dezinformimit. Ofroni solidaritet duke shprehur publikisht ose privatisht mbështetjen tuaj. Ndani informacion të besueshëm dhe të vërtetë për të kundërs htuar narrativat e rreme dhe inkurajoni viktimat të raportojnë abuzimin te platformat ose autoritetet. ▪ Edukoni veten dhe të tjerët: Qëndroni të informuar rreth aftësive të shkrim - leximit mediatik dhe të të menduarit kritik. Ndani burimet me miqtë dhe famil jen për t'i ndihmuar ata të njohin dhe të reagojnë ndaj përmbajtjes së dëmshme. ▪ Përdorni burime të besueshme: Kontrolloni mediat me reputacion kombëtar ose ndërkombëtar për informacion të saktë. Për individët: Çfarë duhet të shmangni ▪ Mos ndani përmbajtje të paverifikuar: Edhe nëse keni ndërmend ta bëni këtë "ekspozoj" informacion i rremë, ai e zmadhon shtrirjen e tij. Në vend të kësaj, raportojeni ose demaskojeni me fakte. ▪ Mos u përfshi në debate online: Reagimi ndaj trollëve ose gjuhës së urrejtjes me ze mërim ose hakmarrje shpesh e përshkallëzon situatën. Shmangni ushqyerjen e ciklit të abuzimit. Një angazhim i tillë zakonisht dëmton edhe shëndetin dhe mirëqenien tuaj mendore. ▪ Mos u hakmerrni: Mos iu përgjigjni kurrë gjuhës së urrejtjes me më shumë gjuhë urrejtjeje. Kjo mund të çojë në dëme të mëtejshme dhe pasoja ligjore. ▪ Mos supozo se është e qëllimshme: Jo të gjitha dezinformatat përhapen me qëllim keqdashës. Disa njerëz ndajnë informacione të rreme pa dashje. Përqendrohuni në korrigjimin e të dhënave n ë vend që të sulmoni personin. Burimet Shqiptare: Nëse ju ose dikush që njihni është shënjestër e gjuhës së urrejtjes ose dezinformimit, përdorni këto burime lokale për mbështetje: ▪ Komisioneri për Mbrojtjen nga Diskriminimi: Heton ankesat për diskriminim dhe gjuhë urrejtjeje. Ju mund të paraqisni një ankesë në internet ose personalisht. www.kmd.al ▪ Instituti Shqiptar i Medias (AMA): Ofron trajnime dhe burime mbi etikën e medias dhe dezinformimin. www.institutemedia.org ▪ Linjat telefonike për mbështetje: – Qendra për Internet të Sigurt: Një platformë online e krijuar për të mbrojtur fëmijët dhe të rinjtë nga çdo formë abuzimi online, si dhe për të raportuar gjuhën e urrejtjes online. www.isigurt.al – Mbështetja LGBTIQ+ Aleanca LGBTI: www.aleancalgbt.org GJUHA E URREJTJES & D EZINFORMIMI NË SHQIPËRI OMSA 15 – Të Drejtat e Grave: Refleksione ofron mbështetje për gratë që përballen me ngacmime online ose dhunë me bazë gjinore. www.refleksione.org – Të Drejtat e Përgjithshme të Njeriut: Komiteti Shqiptar i Helsinkit ofron ndihmë ligjore për viktimat e diskriminimit. www.ahc. org.al Udhëzime Etike për Raportimin Profesionistë të Medias: Profesionistët e medias luajnë një rol kritik në luftimin e gjuhës së urrejtjes dhe dezinformimit. Ndiqni këto praktika më të mira për të siguruar gazetari të përgjegjshme. ▪ Shmangni stereotipe t: Përdor gjuhë neutrale, respektuese dhe gjithëpërfshirëse. Shmangni termat që përforcojnë paragjykimet dhe kontrolloni se si ta përmirësoni gjuhën. (p.sh., "emigrantë të paligjshëm" → "migrantë pa dokumente") ▪ Verifikoni burimet: Gjithmonë verifikoni inf ormacionin me burime të shumta të besueshme përpara se ta publikoni. Shmangni mbështetjen në llogari anonime ose të paverifikuara. ▪ Konteksti ka rëndësi: Jepni sfondin dhe nuancat për të shmangur sensacionalizmin. Për shembull, nëse raportoni për një krim q ë përfshin një grup minoritar, shmangni nënkuptimin e shkakësisë midis krimit dhe identitetit të grupit. ▪ Mbroni grupet e cenueshme: Shmangni daljet në publik të individëve (p.sh., persona LGBTIQ+, të mbijetuar të dhunës) pa pëlqimin e tyre. Respektoni priv atësinë dhe dinjitetin e njerëzve. ▪ Korrigjoni gabimet: Nëse bëhet një gabim, lëshoni një korrigjim në mënyrë të dukshme dhe transparente. ▪ Shmangni përkeqësimin e dëmit: Mos përsëritni gjuhën e urrejtjes ose dezinformimin në tituj ose raportime, madje as pë r ta demaskuar atë. Në vend të kësaj, ndërtojeni historinë rreth fakteve dhe dëmit të shkaktuar nga narrativa e rreme. Institucionet siç janë agjencitë qeveritare, universitetet dhe shkollat mund të ndërmarrin hapa strukturorë për të adresuar gjuhën e urre jtjes dhe dezinformimin. Programet Arsimore: ▪ Integroni njohuritë mbi median në kurrikulat shkollore. Mësojini nxënësve si të identifikojnë, analizojnë dhe reagojnë ndaj gjuhës së urrejtjes dhe dezinformimit. ▪ Organizoni punëtori për mësues dhe nxënës mbi të menduarit kritik, shkrim - leximin dixhital dhe sjelljen etike në internet. ▪ Bashkëpunoni me OJQ - të lokale për të zhvilluar materiale trajnimi dhe fushata ndërgjegjësimi. ▪ Promovoni platforma të sigurta online si p.sh. isigurt.al për të inkurajuar të rinjtë të raportojnë gjuhën e urrejtjes dhe ngacmimin në internet. Iniciativat e Universitetit: ▪ Ofroni kurse mbi etikën e medias dhe dezinformimin për studentët e gazetarisë, drejtësisë dhe shkencave shoqërore. ▪ Të ngrihe n qendra kërkimore për të monitoruar gjuhën e urrejtjes dhe dezinformimin në Shqipëri. ▪ Organizoni debate dhe panele publike me ekspertë, gazetarë dhe aktivistë për të diskutuar ndikimin e përmbajtjes së dëmshme. Agjencitë Qeveritare: GJUHA E URREJTJES & D EZINFORMIMI NË SHQIPËRI OMSA 16 ▪ Forcimi i kornizave ligjore: Sigurohuni që ligjet për gjuhën e urrejtjes dhe dezinformimin të jenë të qarta, të zbatueshme dhe në përputhje me standardet e të drejtave të njeriut. Shmangni përkufizimet e paqarta ose tepër të gjera që mund të përdoren për të censuruar fjalimin legjitim. ▪ Mbështetni median e pavarur: Financoni gazetarinë me interes publik dhe iniciativat e verifikimit të fakteve për të luftuar dezinformimin. ▪ Promovoni transparencën: Kërkojuni zyrtarëve dhe institucioneve publike të zbulojnë burimet e tyre dhe të korrigjojnë menjëherë informacionin e rremë. ▪ Bashkëpunimi me shoqërinë civile: Punoni me OJQ - të, organizatat mediatike dhe institucionet akademike për të zhvilluar strategji kombëtare kundër dezinformimit. Iniciativat në Shqipëri: Kohët e fundit, Shqipër ia ka ndërmarrë hapa për të adresuar dezinformimin dhe gjuhën e urrejtjes përmes politikave dhe bashkëpunimit. ▪ "Aleanca kundër urrejtjes" është një iniciativë e Avokati i Popullit, Komisioneri për Mbrojtjen nga Diskriminimi dhe Autoriteti i Medias Audioviz uale Shqiptare (AMA) , të cilët synojnë të punojnë së bashku për të luftuar gjuhën e urrejtjes dhe diskriminimin në Shqipëri. ▪ Strategjia Kombëtare kundër Ndërhyrjes së Huaj dhe Dezinformimit (2025 -- 2030) , që synon të ndërtojë rezistencë ndaj dezinformimit d uke forcimin e programeve të njohurive mediatike, rritjen e bashkëpunimit midis qeverisë, medias dhe shoqërisë civile, dhe zhvillimin e sistemeve të paralajmërimit të hershëm për zbulimin dhe reagimin ndaj fushatave të dezinformimit. ▪ Komisioni i Posaçëm Pa rlamentar për Kundër Ndërhyrjeve të Huaja dhe Dezinformimit: Themeluar në mars 2024 , është ngarkuar me hartimin e politikave për të luftuar ndërhyrjet e huaja dhe dezinformimin. ▪ Rekomandimet e Këshillit të Evropës , të hartuara në 2025 për reformën e medias në Shqipëri. Ata theksuan nevojën për mbrojtje më e fortë për gazetarët dhe akses më i mirë në media për pakicat kombëtare GJUHA E URREJTJES & D EZINFORMIMI NË SHQIPËRI OMSA 17 05 RASTE STUDIMORE NGA SHQIPËRIA Rasti 1: Dezinformimi -- Ligji për Barazinë Gjinore i vitit 2025 Çfarë ndodhi: Parlamenti i Shqipërisë miratoi një Ligj të rishikuar mbi Barazia Gjinore në vitin 2025, duke përafruar legjislacionin kombëtar me standardet e BE - së. Që nga faza e konsultimit e tutje, drafti u godit nga një fushatë e koordinuar dezinformimi që pretendon te se ky ligj do të "njohë 70 gjini të reja," " do të legalizojë martesën e personave të të njëjtit seks", ose "të detyronin përmbajtje LGBTIQ+ në kurrikulat shkollore" --- asnjëra prej të cilave nuk ishte e vërtetë. Ndikimi: Nën presion, hartuesit hoqën te rmat kyç. ("diversitet", "stereotipe gjinore") nga teksti. Aktivistët u përballën me ngacmime të koordinuara dhe kundërshtarët e çuan ligjin në Gjykatën Kushtetuese pas miratimit, duke e zgjeruar luftën kundër dezinformimit në një sfidë formale ligjore. Më simet e nxjerra: Dezinformimi shfrytëzon terma të panjohur ligjorë për të prodhuar frikë. Korrigjimet dhe informacioni i vërtetë duhet të lëvizin po aq shpejt dhe në të njëjtat formate si pretendimet e rreme. Një komunikim publik më i hershëm dhe më i qart ë në lidhje me përmbajtjen aktuale të ligjit do të kishte qenë një masë efektive parandaluese, e ndjekur nga verifikimi i fakteve në formate të shkurtra dhe të ndashme. Aktivistët e të drejtave të njeriut duhet të mbrohen nga ngacmimet. Mediat duhet të inf ormohen më mirë rreth çështjeve të tilla dhe të mos i shfrytëzojnë ato për sensacionalizëm. Rasti 2: Gjuha e urrejtjes -- Sulmet online kundër komunitetit rom Çfarë ndodhi: Komunitetet rome dhe egjiptiane janë vazhdimisht grupet më të shënjestruara për g juhën e urrejtjes në mediat online të Shqipërisë. Studimet tregojnë se mbulimi neutral i lajmeve, veçanërisht për romët, shoqërohet me seksione komentesh armiqësore dhe stereotipike. Shfaqjet e njohura televizive të komedisë përdorin rregullisht karikatura në stilin e "fytyrës së zezë" për të tallur romët, duke ushqyer më tej urrejtjen në internet. Raporti ECRI i Këshillit të Evropës i vitit 2025 konfirmoi se gjuha raciste dhe anti - LGBTIQ+ e urrejtjes në internet mbetet serioze dhe e nën - raportuar. Kush ish te i përfshirë: Autorët janë kryesisht përdorues të mediave sociale dhe, në rastin e televizionit, transmetues. Ndikimi: Përtej dëmtimit të drejtpërdrejtë ndaj individëve, kjo normalizon paragjykimet dhe urrejtjen, me çështjet e romëve që injorohen kryesis ht nga mediat kryesore. ECRI e lidhi këtë klimë me normat më të ulëta të përfundimit të shkollës për fëmijët romë dhe egjiptianë dhe me krimet e urrejtjes të raportuara pak. Mësimet e nxjerra: Ky lloj gjuhe urrejtjeje është normalizuar dhe një model i përd itshëm dhe jo raste të izoluara, kështu që duhen përgjigje të qëndrueshme strukturore , duke përfshirë rregullimin e medias, arsimin dhe politikat e platformave, të ndërtuara në bashkëpunim të ngushtë me komunitetet rome. Platformat e mediave sociale duhet të pajisen me mjete për të moderuar dhe rregulluar gjuhën anti - rome dhe raciste. Transmetuesit televizivë duhet të heqin dorë nga formatet argëtuese të bazuara në stereotipe. Komunitetet rome duhet të përfshihen drejtpërdrejt në monitorimin dhe raportimin e gjuhës së urrejtjes. Institucionet shtetërore duhet të krijojnë më shumë burime për policinë dhe prokurorët për të ndjekur rastet e krimeve të urrejtjes. GJUHA E URREJTJES & D EZINFORMIMI NË SHQIPËRI OMSA 18 Rasti 3: Dezinformimi -- Zgjedhjet Parlamentare të Majit 2025 Çfarë ndodhi: Në fushatën para zgjedhjeve të 11 majit 2025, monitoruesit regjistruan 349 shkelje të Kodit të Sjelljes midis kandidatëve dhe 58 faqe të pazbuluara "të palëve të treta" që sulmonin ose promovonin kandidatët. U vunë re gjithashtu angazhim i drejtuar nga bo t - et, shkelje të heshtjes zgjedhore dhe një rritje e përmbajtjes së manipuluar nga inteligjenca artificiale. Pasi Komisioni Qendror i Zgjedhjeve kufizoi të dhënat elektronike të numërimit të votave, "numërimet e rreme" të paverifikuara u përhapën me shpejt ësi në mediat sociale. Ndikimi: Votuesit paten vështirësi të dallonin opinionin organik nga fushatat e fabrikuara. Të dhënat e kontestuara të numërimit të votave ushqyen një krizë të qëndrueshme besimi, duke kontribuar në protesta të vazhdueshme të opozitë s që kontestonin legjitimitetin e rezultatit - pa një kanal institucional funksional për të gjykuar mosmarrëveshj