In 2019 waren er vier films in het superheldengenre die wereldwijd meer dan een miljard aan omzet genereerden: avengers : endgame , captain marvel , spider - man : far from home en joker . Bij die eerste titel ging de opbrengst zelfs richting de drie miljard. Maar vooral het succes van die laatste film was opvallend. Dit was immers geen culminatie van een tien jaar durende reeks die de vele fans op hun wenken bediende, maar een opzichzelfstaande film die meer leek op de grimmige grotestadsfilms uit de jaren zeventig dan de vrolijke actiespektakels van de afgelopen twee decennia. En niet te vergeten: de titelfiguur stond al sinds jaar en dag bekend als superschurk. Dat joker daar inhoudelijk van afweek (deze Joker was een instabiele protagonist in plaats van een dreigende antagonist) doet weinig af aan hoe de film in de markt werd gezet: kom zien hoe de bekendste tegenstander van Batman is geworden zoals we hem kennen. Het contrast met de andere drie titels, die vol gingen voor optimistisch superheldenspektakel, kon haast niet groter zijn. Het is echter maar de vraag of joker ook zo succesvol was geweest zonder de superheldenconnectie. Of in een ander jaar dan 2019. Een half decennium verwijderd van dat succesjaar zijn superheldenfilms niet langer een garantie voor grote winsten. 2023 had met ant - man and the wasp : quantumania , shazam ! fury of the gods , the flash , blue beetle , the marvels en aquaman : the lost kingdom al een hele rits duur gemaakte maar ondermaats presterende superheldenfilms en 2024 heeft, op een enkele uitzondering na, het tij niet gekeerd. Spijtig voor Hollywood, dat all-in is gegaan op dit genre en heel wat kaartjes moet verkopen om die lijvige budgetten (meestal tussen de tweehonderd en driehonderd miljoen) terug te verdienen. De laatste jaren is gebleken dat in het verleden behaalde resultaten in dit genre geen garanties voor de toekomst bieden. captain marvel en joker wisten in 2019 allebei meer dan een miljard binnen te harken, maar hun recente opvolgers bleven steken op ongeveer een vijfde daarvan. Niet eens genoeg om quitte te spelen. Hoog tijd dus om wat gematigder te werk te gaan, zou je denken. Maar de superheldenmachines van Marvel en DC draaien nog steeds op volle toeren, met tal van nieuwe films en series in het vooruitzicht. Voorlopig wordt het genre geen adempauze gegund. Vijf jaar na zijn hoogtepunt lijkt het superheldengenre in een existentiële crisis te zijn beland. Het genre is niet langer een garantie voor financieel succes, wat steeds vaker resulteert in dure flops. Met een mogelijk einde van de golf in zicht bekijken we wat voor soort verhalen het genre momenteel voortbrengt. DOOR THIERRY VERHOEVEN EEN JAAR ZONDER HELDEN joker: folie à deux SCHOKKEND NIEUWS #171 BLIKVANGER 6 lang niet zo slecht Maar goed, successen komen en gaan; dat is niets nieuws. Interessanter is hoezeer het genre in relatief korte tijd zijn focus heeft verlegd van helden naar schurken. In 2019 was joker nog de grote uitzondering, in 2024 lijkt het haast de norm. Kijkend naar wat het genre dit jaar voortbracht, valt op dat bijna alle nieuwe superheldenfilms en -series draaien om personages die oorspronkelijk bekendstonden als superschurken: de Joker, Venom, Echo, Kraven the Hunter, Agatha Harkness, de Penguin... We spreken nog steeds van het superheldengenre, maar in hoeverre is de naam eigenlijk nog van toepassing? Dit betekent overigens niet dat de titelfiguren in de recente films en series als conventionele schurken worden opgevoerd. Het zijn eerder antihelden. Voorheen maakten zij Batman of Spider-Man het leven zuur, maar eenmaal gepromoveerd tot protagonist mogen ze het meestal tegen een nog groter kwaad opnemen, zij het met moreel ambigue motieven. Deze trend is overigens niet beperkt tot het superheldengenre. maleficent , cruella en wicked benaderen iconische schurken eveneens vanuit een positievere kant, door ze neer te zetten als lang niet zo slecht als ze in andermans verhalen leken te zijn. Wat opvalt is dat deze films en series vrijwel altijd gebruikmaken van de (naams)bekendheid van de titelpersonages. Vaak hebben we ze dus al eens gezien. Zo zijn agatha after all en echo spin-offs van de Disney+-series wandavison en hawkeye , waarin Agatha Harkness en Maya Lopez/Echo fungeerden als respectievelijk verrassingsschurk en hench woman In HBO-serie the penguin zien we opnieuw Colin Farrell als gangster Oswald Cobb, die geïntroduceerd werd in the batman (2022). De keuze voor deze spin-off is best begrijpelijk – Farrell is een grote naam en de Penguin een bekende en markante figuur – maar het is wel veelzeggend dat men de spin-off gunde aan een gangster en niet aan bijvoorbeeld de door Jeffrey Wright gespeelde politiecommissaris. Eerder zagen we al zoiets bij the suicide squad (2020), een film over een team van schurken die de kans krijgen om iets nuttigs te doen. Uitgerekend de meest rotte appel in de mand, de door John Cena gespeelde Peacemaker, kreeg zijn eigen televisieserie. Dat pakte goed uit (met een personage dat van ver moet komen zijn makkelijker acht afleveringen te vullen), maar het blijft een curieuze ontwikkeling. Wellicht beginnen de superhelden gewoon een beetje op te raken en zien we vooral de zoektocht naar alternatieven. Nog maar een keer Batman, weer een Spider-Man, opnieuw een Superman..? Doorgewinterde striplezers zullen waarschijnlijk staan te trappelen om hun kaartje te kopen, in de hoop dat de nieuwe filmuitvoering iets dichter bij hun beeld van deze held zit, maar het grote publiek heeft die figuren wellicht onderhand wel zo’n beetje gezien. Een superschurk als hoofdpersoon voelt dan misschien toch wat frisser. Het helpt vermoedelijk ook wel dat er aan schurken geen gebrek is. Een beetje superheld heeft tientallen tegenstanders. Op basis van die rogues galleries zou de filmindustrie nog jaren vooruit moeten kunnen. Alleen zijn die schurken meestal vooral boeiend omdat ze op een peacemaker the penguin 7 SCHOKKEND NIEUWS #171 ESSAY interessante manier contrasteren met de held. Zonder die held wordt het gelijk een stuk lastiger om zo’n personage tot leven te wekken en moet zo’n film zich al gauw in een hoop rare bochten wringen. heroïek In al deze films en series zit wel iets dat bij het superheldengenre past, maar geen enkele kan worden geclassificeerd als klassieke superheldenfilm. Je hoeft bij deze titels geen gemaskerde held(in) te verwachten die uit puur altruïsme de strijd aangaat om een betere wereld te creëren. Sterker nog, madame web (2024) voert drie jongedames op die gekleed gaan als superhelden, maar alleen in flashforwards; ze zijn in deze film enkel bezig met overleven, zodat ze ooit in de toekomst (in een vervolgfilm die na het floppen van madame web natuurlijk niet meer wordt gemaakt) écht heldenwerk zullen verrichten. madame web heeft een basis in de Spider-Man- strips, maar zit daar qua invulling ver vandaan. De film is meer ‘ the terminator meets final destination ’. Ondertussen is the penguin vooral een misdaadserie. Wellicht is dat de reden dat de spin-off draait om een gangster uit de meest recente Batmanfilm; HBO heeft meermaals bewezen met het misdaadgenre prima uit de voeten te kunnen. Bij joker : folie à deux (2024) is de superheldenconnectie al helemaal flinterdun. Waar het vorige deel nog een beetje aansluiting zocht met het genre door een minderjarige Bruce Wayne op te voeren (die en passant nog even zijn ouders verloor), is het vervolg simpelweg een gevangenis- en rechtbankdrama (oh, en ook nog een musical!) dat als je de namen van een paar personages zou veranderen geen enkele associatie zou oproepen met de welbekende Batmanschurk. Dat de openbaar aanklager in deze film Harvey Dent heet is hooguit een knipoog. Hoewel de helft van zijn gezicht tegen het einde verminkt raakt, duidt niets op een toekomstige transformatie tot de schurk Two-Face. De laatste decennia is er veel gezegd en geschreven over de volwassenwording van het superheldengenre. Inmiddels zien we wat dat vooral betekent: een toe-eigening van andere genres. Voor de eerste joker keek regisseur Todd Phillips de kunst af bij Martin Scorsese (uitgerekend een regisseur die niet zo’n hoge pet op heeft van superheldenfilms), terwijl the batman qua vormgeving duidelijk leentjebuur speelde bij David Fincher. Ja, het ziet eruit als een ‘echte’ film, maar daarmee wordt het superheldengenre vooral schatplichtig aan andere genres, in plaats van een eigen stijl te ontwikkelen. afterparty De grote uitzondering van 2024 op de schurkentrend is meteen de succesvolste: deadpool & wolverine . Maar deze derde deadpool is niet bepaald een gebruikelijke superheldenfilm. De grofgebekte titelfiguur is immers meer een hofnar dan een held. Wolverine zit iets meer in die hoek, maar fungeert in deze film vooral als aangever voor de loltrappende Deadpool. the batman deadpool & wolverine SCHOKKEND NIEUWS #171 BLIKVANGER 8 deadpool & wolverine was met een wereldwijde omzet van bijna anderhalf miljard onmiskenbaar een succesvolle film. Maar aangezien dat succes vooral gestoeld lijkt op nostalgie (een terugkerende Hugh Jackman doet een hoop, nu hij al zo’n tweeënhalf decennium meedraait als Wolverine) rijst de vraag of het überhaupt nog mogelijk is iets nieuws te doen binnen het genre én daar succes mee te hebben. Ter illustratie: de enige andere recente superheldenfilm die meer dan een miljard opbracht was spider - man : no way home (2022), die het met de terugkeer van vroegere Spider-Men Tobey Maguire en Andrew Garfield ook vooral van zijn nostalgische fundament moest hebben. Het plezier van deadpool & wolverine is namelijk niet een heldhaftig personage de wereld te zien redden, maar samen met een odd couple op een nostalgietrip gaan waarbij de verrassing zit in de cameo’s van oude bekenden. Dat kan zeker vermakelijk zijn, al was het maar omdat zo’n film nog niet eerder is gedaan, maar het is geen formule die je veel vaker kunt toepassen. deadpool & wolverine is dan ook niet echt een film, eerder een afterparty van het superheldengenre. De vele personages die hier opduiken zijn er niet voor narratieve doeleinden, maar voor de gezelligheid. oprecht 2024 was het jaar waarin Sam Raimi’s spider - man 2 zijn twintigste verjaardag vierde. Deze film wordt nog steeds beschouwd als een hoogtepunt van het genre, maar vandaag de dag maakt Hollywood nog maar weinig films die erop lijken. Raimi’s spider - man -films zijn luchtig, optimistisch en vrij cheesy, maar serieus op de momenten dat het ertoe doet. De laatste jaren hadden superhelden het meestal niet makkelijk met het verrichten van hun heldendaden en toch waren hun worstelingen zelden zo invoelbaar als de financiële problemen en het sociale isolement waar Peter Parker twintig jaar geleden mee kampte. In spider - man 2 vat zijn tante May de aantrekkingskracht van het superheldengenre heel mooi samen: ‘Everybody loves a hero. People line up for them, cheer them, scream their names. And years later, they’ll tell how they stood in the rain for hours just to get a glimpse of the one who taught them how to hold on a second longer.’ Hoe kan een genre dat gebouwd lijkt op dit optimistische sentiment zich hebben overgegeven aan antihelden? Sommige genres dragen standaard enig cynisme met zich mee, maar het superheldengenre is met zijn ietwat kinderlijke machtsfantasieën juist gestoeld op zulke eenvoudige oprechtheid. Wil het superheldengenre zó graag serieus worden genomen dat alles wat maar een beetje neigt naar naïviteit direct moet worden geëlimineerd of gesmoord in ironie? Moet daarom iedere held zich bedienen van cynische oneliners? Hebben we daarom geen altruïstische helden meer maar enkel gerehabiliteerde schurken? We hebben meer superhelden dan ooit, maar oprechte heroïek lijkt steeds spaarzamer te worden. Het is daarom interessant om te zien wat het genre in 2025 zal brengen. Met captain america : brave new world en superman keren namelijk de twee braafste superhelden terug op het witte doek. Zouden die worden voorzien van de grimmige accenten die steeds meer de norm zijn geworden, of is het genre inmiddels zo verzadigd van ironie, cynisme en antihelden dat oprechtheid kan worden ingezet als unique selling point ? Dat zou niet de eerste keer zijn. In de jaren zeventig waren er volop grote Amerikaanse films die het maatschappelijke cynisme van die tijd (als gevolg van het Watergateschandaal en de Vietnamoorlog) reflecteerden. Dat leverde veel klassiekers op, maar na een paar jaar had het grote publiek wel weer eens behoefte aan wat ouderwets optimistisch vertier. Dat kwam uiteindelijk in de vorm van star wars (1977) en... superman (1978). De eerste grote superheldenfilm markeerde aldus een breuk met de tijdsgeest, maar gaf daarmee ook het startsein voor een genre dat tegenwoordig juist steeds vaker gekenmerkt wordt door cynisme... S spider-man 2 captain america: brave new world 9 SCHOKKEND NIEUWS #171 ESSAY