اصول مبارزه در زما نۀ نیهیلیسم محمدمهدی اردبیلی اصول مبارزه در زمانۀ نیهیلیسم (بر اساس نظریۀ نظام های تمثیلات) *جلد نخست: سطح سوژه * ویراست نخست ___________________________________________________ اصول مبارزه در زمانۀ نیهیلیسم (بر اساس نظریۀ نظام های تمثیلات) جلد نخست: سطح سوژه محمدمهدی اردبیلی بازخوانی ِ نهایی : زهره نجفی طراح ی جلد: کوثر مصور صفحه آرا یی : شایان محمدی تاریخ انتشار ویراست نخست: بهار 1401 قیمت: رایگان www. ardebily.com فهرست پروبلماتیک: نیهیلیسم و مع نای زندگی ................................ ....................... 1 فصل 1 . مبارزه، استیصال و نظام ................................ ........................... 81 روزنۀ مبارزه ................................ ................................ ................ 81 مبارزۀ ایجابی ................................ ................................ .............. 85 شب پره و ِ در تنگ ................................ ................................ .......... 94 جوینده و یابنده ................................ ................................ ........... 101 بزرگ و کوچک ................................ ................................ ........... 104 سرنوشت بودن، علیه منجی ................................ .............................. 107 تصمیم: شرط امکان مبارزه ................................ .............................. 109 در برابر نقدها علیه «معنای زندگی» ................................ ..................... 111 مسئلۀ ترس ................................ ................................ ............... 113 مبارزۀ نظام مند/ساز ................................ ................................ ...... 117 مارکسیسم، نیهیلیسم و ِ بحران پایان بندی ................................ ................ 120 فصل 2 . روش شناسی: منطق و نظام های تمثیلات ................................ ...... 127 نظریۀ نظام های تمثیلات ................................ ................................ 127 پروبلماتیک منطق ................................ ................................ ........ 143 پروبلماتیک معیار ................................ ................................ ........ 149 اصول منطق پلاستیک ................................ ................................ .... 155 به سوی یک منطق آلیاژی ................................ ................................ 163 1 . استنتاج و سازگاری ِ گشوده: منطق درونی ِ یک نظام تمثیلات ................. 166 2 .گفت وگو با دیگر نظام های تمثیلات: منطق چندارزشی همگرا ............... 169 منطق درونی نظام تمثیلات موجه ................................ ........................ 173 منطق بیرونی: رابطۀ نظام های تمثیلات ................................ .................. 176 یک ِ قیاس ِ خفی بازبینی شده ................................ ............................. 189 فصل 3 . معرفت شناسی ................................ ................................ ...... 197 بحران شناخت: گام منفی ................................ ................................ 197 مراتب شناخت: گام ایجابی ................................ ............................ 203 جستجوی آغازگاه ................................ ................................ ....... 204 تجربه ای تجربه می شود ................................ ................................ 205 ورود به شناخت: نظام تمثیلات ................................ ......................... 212 1 . معیارصدق ِ پلاستیک ................................ ............................ 215 2 . سخن پذیری ................................ ................................ ..... 216 3 . گشودگی ................................ ................................ ......... 219 4 . موضع گیری ................................ ................................ .... 223 5 . دلالت گری پلاستیک ................................ .......................... 224 سطح نخست معرفت شناسی ................................ ........................... 225 بدن ................................ ................................ ................ 234 ذهن ................................ ................................ ............... 238 عاطفه ................................ ................................ ............. 247 سطح دوم معرفت شناسی ................................ ............................... 248 نظام تمثیلات معرفت شناختی ................................ .......................... 250 بازگشت به کانت ................................ ................................ ........ 264 یک تکملۀ پایانی: ِ بازخوانی حواس: به سوی لامسه ................................ ... 267 فصل 4 . هستی شناسی ................................ ................................ ...... 273 بحران متافیزیک ................................ ................................ ......... 275 ایدئالیسم بازبینی شده ................................ ................................ ... 277 الف. مرزهای سوژه ................................ ............................... 280 ب. علیت ِ رادیکال ................................ ................................ 292 ج. حرکت جوهری بیناسوبژکتیو ................................ .................. 297 عصارۀ هستی شناسی: علیت رادیکال و زمان ................................ ........... 305 فصل 5 . غایت شناسی : مدخل غایت شناسی، سعادت شناسی، ارزش شناسی ....... 313 غایت مبارزه ................................ ................................ .............. 313 غایت انسان در مقام سوژه ................................ ............................... 318 الف. دو سطح ایجابی اولیۀ غایت: بقا و ارضای میل ........................... 323 ب. غایت ورای میل ................................ ............................... 332 منشاء غایت ................................ ................................ ............. 338 ارزش غایت ................................ ................................ ............. 342 ارزش شناسی ................................ ................................ ............ 350 بحران «غایت» و امکانات «جهت» ................................ .................... 353 فصل 6 . باورشناسی (ایدئولوژی): دو اَبَرنظام تمثیلات ِ علم و دین .................. 365 مقدمه ................................ ................................ .................... 367 آغاز باور: علم در برابر دین ................................ .............................. 372 موجه ِ سازی نظام باور ................................ ................................ ... 392 ملاحظاتی دربارۀ آنچه خرافات می نامیم ................................ ............... 394 ملاحظات ِ تکمیلی باورشناختی ................................ ......................... 401 فصل 7 . اخلاق ................................ ................................ ............... 413 مقدمۀ 1 اخلاق در برابر تاریخ نگری ................................ .................... 416 مقدمۀ 2 ِ نسبت ضرورت و اخلاق ................................ ...................... 418 مقدمۀ 3 تقابل آزادی و ضرورت ................................ ....................... 422 نخستین اصل اخلاق:پذیرش ِ مسئولیت ضرورت ................................ ..... 433 بارزترین نشانۀ رذیلت: پشیمانی ................................ ........................ 439 دومین نشانۀ رذیلت اخلاقی: نفرت ................................ .................... 450 ورای عشق و نفرت: ِ شفقت همدلانه ................................ ................... 455 دومین اصل اخلاق: قاطعیت در عین تصمیم ناپذیری ................................ 459 سومین اصل اخلاق: همواره آماده بودن/شدن ................................ .......... 465 سومین نشانۀ رذیلت: حرص ................................ ............................ 467 وحدت بخشی به کثرات ................................ ................................ 468 ِ درمان عواطف ................................ ................................ ............ 471 فصل 8 . سیاست ................................ ................................ ............ 477 سوژۀ سیاسی ................................ ................................ ............ 477 دربارۀ اتوپیا ................................ ................................ .............. 487 اصل نخست مبارزۀ سیاسی: پذیرش مسئولیت ضرورت .............................. 493 اصل دوم مبارزۀ سیاسی: مبارزه با میل به جزمی شدن و نفی حق انتخاب افراد ....... 497 مخرب ترین ِ تجلی شرّ : اتلاف نیروها ................................ ................... 505 اصل سوم مبارزۀ سیاسی: تاب ِ آوری اجتناب از اتوپیا اندیشی .......................... 510 دشمن شناسی ................................ ................................ ............ 518 استراتژی های ضدمصادره ................................ .............................. 533 انگیزه و هزی نه در عمل سیاسی ................................ ......................... 535 1 . خدشه دار شدن ِ شانیت اجتماعی ................................ .............. 540 2 . زندان، آزار و بازجویی ................................ ......................... 543 سیاست مبارزاتی در برابر مدیریت و اقتصاد ................................ ............ 548 هویت یابی های جزئی در پرتو مسئلۀ اصلی ................................ ............ 553 موخره: به سوی امید ................................ ................................ ........ 557 ضمیمۀ نظام : تمر ینات تقویت سوژه ................................ ..................... 569 الف. ایدۀ تمر ینات ................................ ................................ ........ 571 چرا تمرین؟ ................................ ................................ ............... 571 تمرین و تربیت ................................ ................................ .......... 575 اصل و فرع ................................ ................................ ............... 584 تذکری دربارۀ انرژی مثبت ................................ .............................. 587 ِ بصیرت شرقی ................................ ................................ ........... 590 ِ ناتوانی سوژه ................................ ................................ ............. 594 از انتظار به تعهد ................................ ................................ ......... 597 دربارۀ حرص زدن ................................ ................................ ........ 601 ب. تمر ینات آ گاهی: مشاهدۀ ذهن - بدن - عواطف، خودآ گاهی، دگرآ گاهی ..... 603 1 پیش تمرین: گرم کردن ِ ذهن و بدن ................................ ................... 611 تمثیل ِ اول پیش تمرین: ِ کودک کنجکاو و بازیگوش ............................... 615 تمثیل ِ دوم پیش تمرین: ِ کودک لوس و خودخواه ................................ ... 615 بص یرت پیش تمرین: ترفندهای پنهان ساز ................................ ......... 616 2 . تمرین اول مرحلۀ مقدماتی: دربانی (وحدت) ................................ .... 617 أصو ل تمرین دربانی ................................ ............................... 617 تمثیل ِ اول دربانی: دربان ................................ .......................... 622 تمثیل دوم دربانی: هم ِ صحبت وراج ................................ .............. 624 بصی رت دربانی: چرا نَفَ س؟ ................................ ....................... 626 3 .تمرین دوم مرحلۀ مقدماتی: دیده بانی (کثرت) ................................ .... 627 اصول تمری ن دیده بانی ................................ ............................ 627 شیوۀ تمرین ................................ ................................ ........ 629 تمثیل اول دیده بانی: دیده بان ................................ ...................... 634 تمثیل دوم دیده بانی: ِ زمین بازی ................................ .................. 635 ِ بصیرت اول دیده بانی: آشفتگی رفتار ذهن ................................ ....... 636 بصیرت دوم دیده بانی: بندگی عواطف ................................ ............ 637 بصیرت سوم دیده بانی: ِ حیوان فُرم ساز (قصه گو) ................................ 639 بصیرت چهارم دیده بانی: ِ ذهن پایندۀ ذهن ................................ ....... 640 4 .تمرین سوم مرحلۀ مقدماتی: شهربانی (وحدت در کثرت) ....................... 643 جوایز فرعی تمرین ................................ ................................ 643 أصول تمرین شهربانی ................................ ............................ 647 تمثیل اول شهربانی: شهربان ................................ ..................... 655 تمثیل دوم شهربانی: لامپ ها (یک تمثیل ِ غار نوین) ............................ 656 بصیرت اول شهربانی: به سوی تجربۀ ِ کلی ان ضمامی ............................ 660 بصیرت دوم شهربانی: تمایز عامل و مشاهده گر و امکان تجربۀ آزادی ........... 661 بصیرت سوم شهربانی: مکان و بدن ................................ .............. 665 تمرین گذار ................................ ................................ ........ 666 دورنمایی از مراحل پیشرفته ِ تر تمرین ................................ ............. 669 ج. ِ تمر ینات آمادگی: ترس زدایی، تاب آوری، تنهای ی ................................ .. 671 1 .آمادگی برای مرگ ................................ ................................ .... 673 2 .آمادگی برای «از دست دادن» ................................ ...................... 682 3 .تمرین ِ تنهایی ِ خودساخته: سطح مقدماتی ................................ ........ 685 ارج شناسی ................................ ................................ .................... 691 1 پروبلماتیک : نیهیلیسم و معنای زندگی «آنچه من روا ی ت م ی کنم، تار ی خ دو قرن آ ی نده است. من آن چ ی ز ی را توص ی ف م ی کنم که م ی آ ی د، آنچه د ی گر نم ی تواند به نحو ی د ی گر ب ی ا ی د : ظهور ن ی ه ی ل ی سم ». (فر ی در ی ش ن ی چه، پ ی شگفتار خواست ِ قدرت ، 1887 ) ُ ر نه دکارت کتاب تاملات ا ش را با شک آغاز کرد. او امید داشت بتواند از درون این شک نوعی یقین را استخراج کند. امروز اما آنچه از دکارت باقیمانده همان شک او ، و نیز پسمانده ای از د ستاورد تامل دومش یعنی «من» یا سوژۀ مدرن است. تمام تلاش های دکارت برای بنیادگذاری ِ مبنای حقیقت در تامل چهارم ، با تکیه بر اثبات وجود خدا در تامل سوم و پنجم ، برای رسیدن به مبانی ِ متافیزیکی فیزیک در تامل پنجم و ششم، امروز جزمیاتی محسوب می شو ن د که صرفا ً ارزش تاریخی دارند. شاید به همین دلیل، بیش از دویست سال بعد از تلاش ناکام او، ادموند هوسرل در دانشگاه سوربن، در کنار مدفن دکارت، در عین اذعان به شکست او، صراحتا ً گفت که باید مجددا ً به نوعی پروژۀ دکار تی ِ بازبینی شده مبادرت ورزید. آن سخنرانی با عنوان «تاملات دکارتی» مشهور شد و پروژۀ دکارتی - کانتی ِ بنیادگذاری ِ مبنای حقیقت بر دوش سوژه را احیا کرد. خود هوسرل اما بعدها نیز به همان سرنوشت اصول مبارزه در زمانۀ نیهیلیسم 2 دچار شد. او هرچند در «بحران» تلویحا ً به این شکست اعتراف کرد ، اما از قرا ر معلوم، خودش در تشخیص عوامل این شکست و راهکار برون رفت از آن ناکام ماند. اما امروز، ً تقریبا 13 5 سال پس از تقریر عبارت فوق از نیچه ، ما در اوج همان وضعیتی زندگی می کنیم که نیچه پیش بینی کرده بود. خورندگی ِ اسید نیهیلی سم چنان بالاست که هر مبانی ِ فکری ِ پولادینی هم که در برابرش قرار گیرد ، می خورد و نابود می سازد. امروز در طول تاریخ 2700 سال ۀ فلسفۀ غرب، بحران در مبانی، چنان پیش رفته است که حتی به مخیلۀ پورون باستانی و هیوم مدرن هم نمی رسید. هیچ ِ امکان قابل دفاع ی برای برون رفت از این نیهیل ی سم ، چه در سطح نظری چه در سطح تمدنی، به چشم نمی خورد ظهور منطق های فازی و چندارزشی و نسبی ِ گرایی رادیکال ، در کنار نظریات مشابه در فیزیک (از عدم قطعیت هایزنبرگ به بعد) و ریاضیات (از قضایای ناتمامیت ِ گودل به بعد) نیز تجلیلات دیگری از همین ام رند . از سوی دیگر، مسئله ابدا ً در سطح معرفت شناسی باقی نمانده است. کل ارکان فرهنگ و تمدن، از سیاست و اخلاق گرفته تا علم و دی ن، تحت تاثیر این فروپاشی ِ بنیادین اند و باورمندان ِ تیزبین شان دریافته اند که تاکنون نیز خانه ها یشان را روی آب بنا کرده بودند ِ . امروز هر سخنی دربارۀ کار ِ اخلاقی درست و غلط، عمل سیاسی درست و غلط، و حتی گزارۀ علمی درست و غلط، به چالش کشیده می شود و نسبی گرایی چنان رواج یافته که حتی در اذهان ِ عوام الناس نیز ِ این دعوی جذاب اما ترسناک به چشم می خورد که « اصلا درست و غلطی در کار نیست » آنها فراموش می کنند که این عبارت، علی رغم ظاهر دلفریبی که دارد، ممکن است به فروپاشی تمام باورهای اخلاقی و تمام امکانات سیاسی - اجتماعی و تمام ارزش های فرهنگی و دینی خودشان و نیز تمام دستاوردهای علمی و نظری منجر شود، و از حیث سیاسی، علی رغم ظاهر دموکراتیکش، به توجیه استبداد بیانجامد و پروبلمات ی ک : ن ی ه ی ل ی سم و معنا ی زندگ ی 3 هر شکلی از «نقد» و «مبارزه» را ناممکن سازد در عرصۀ سیاست نیز، کشورها و جوامعی، مانند « ما » ، که با بحران های اقتصادی جدی ِ حاصل ِ همدستی طرح وبرنامه های امپریالیستی با سوءمدیریت های داخ لی و نیز با سطح برهنه تری از استبداد در ساحت سیاست و سبک زندگی دست به گریبان اند، ا لبته هنوز نیهیلیسم برایشان مسئلۀ اصلی نیست: مسئلۀ نان، مسکن و آزادی – البته آزادی ً عمدتا در سبک زندگی – عاجل ترین مسئلۀ به نظر می رسد گویی مردم این جوامع هنوز « خبر اصلی » را نشنیده اند و از این حیث، در نوعی خوشبختی به سر می برند، زیرا گمان می کنند ، آرمانشان معلوم و دشمن شان مشخص است. به فرض محال ِ تحقق یک شبۀ تمام خواست ه ا و آرزوهایشان، آنها تازه فردا ِ ی «آزادی خیالی شان » چشمشان به جمال زندان اصلی روشن خواهد شد ، زندانی که زندانبانی برایش نمی یابند تا فرافکنانه تقصیرها را گردنش اندازند شاید در برابر، تصور شود که در جوامعی که وضعیت اقتصادی و تامین حداقل های زندگی بیولوژیک، مانند خوراک و پوشاک و مسکن و بهداشت و نیز حداقل های آزادی فردی در سطح آزادی عقیده و بیان و پذیرش سبک ها ی زندگی متکثر ، برآورده شده است، ندای نیهیلیسم را می توان با وضوح بیشتری شنید. اما آنگاه که از «شنیدن ِ ندای نیهیلیسم» سخن گفته می شود، می دانیم که در همین جوامع نیز ابزارهای فرهنگی و اقتصادی ِ پرت کردن حواس، از غلبۀ قاطع «صنعت فرهنگ» در ساحت بین الاذهانی و رواج مصرف گرایی در سطح توده تا عرضۀ شبه بدیل های منفعل کننده در سطح سیاسی و اجتماع ی با چنان قدرتی در حال ایجاد خواست های توده ای و ارضای ناقص این خواست های ند که صدای غلبۀ نیهیلیسم ً عمدتا از فرط بلندی شنیده نمی شود. شنیدن ِ نیهیلیسم در این معنا نیازمند گوش هایی است که نسبت به صدایی چنان بلند، بی حس و کر نشده باشند. گویی در « آنجا » نیز پس از تجربۀ شکست ِ آرمان خواهی های خوش خیالان ۀ انقلابی قرن گذشته ، اکنون انسان ها در توافقی نا نوشته و نا گفته، ن یهیلیسم را به عنوان سرنوشت لایتغیرشان پذیرفته ان د و مانند گوشی که پس از ِ شنیدن یک صدای ممتد اصول مبارزه در زمانۀ نیهیلیسم 4 چنان به این صدا عادت می کند که آن را نمی شنود، به مرور، خواسته یا ناخواسته، تمایل یافته اند که مسئلۀ اصلی را فراموش کنند ، با آن مواجه نشوند و به اشتغال به زندگی ا ی آرام با حداقل تنش ادامه دهند : رنج های جسمانی و روانی را به حداقل برسانند، طول عمر را افزایش دهند و در نهایت با بدنی سالم تر و با روانی آرام تر بمیرند. آنها شاید فرداروزی که کشورهایشان به عرصۀ نبردهای خونین و جنگ داخلی میان نیروهای راست ِ نوظهور افراطی و بنیادگرایی دینی بدل شد، تازه به فرصت ِ سوزی امروزشان در ساختن بدیل هایی برای برون رفت از وضع موجود پی ببرند. در چنین جوامعی، آنچه امروزه فعالیت سیاسی و فرهنگی نامیده می شود، حتی خلاقانه ترین آثار هنری، ً عمدتا نوعی نم ایش ِ خودفریبانه است با هدف ِ فراموشی ِ مسئلۀ اصلی و پذیرش ِ وضعیت موجود و اجتناب از هزینه دادن و قمار کردن بر سر شکل گیری هر بدیل زیستی و تمدنی ِ راستین دیگر انسان در جامعۀ پس از مرگ خدا و تمام آرمان های فرابشری، اکنون بی آنکه بداند ، به نحوی زندگی می کند که گ ویی پذیرفته است که بر اساس قانون میل، هیچ کاری از دستش برنمی آید جز اینکه درد را کاهش و لذت را تا آنجا که به رنج منجر نشود، افزایش دهد ، خود را با انواع مخدرهای رنگارنگ مشغول دارد و بدین طر یق فقط اجازه دهد که زمان بگذرد تا مرگ از راه برسد و کل ماجرا را بشورد و ببرد بهای این رضایت ِ نسبی، فدا کردن ِ تخیل رادیکال است و اتلاف قدرتمندترین و نبوغ آمیزترین نیروهای خلاقۀ بشری به پای جذاب تر جلوه دادن ِ روال ِ عادی امور . شع ارهای ً سابقا خلاقانۀ «جهانی دیگر» امروز حتی تصوری ایجابی با خود به همراه ندارن د و در بهترین حالت، در پوسترهای انتخاباتی ِ متولیان ِ خود وضعیت موجود، در کنار شعارهای ی نخ نما و معنازدوده ای مانند «جهان ِ بدون جنگ» یا «جهان پر از صلح و آرامش»، یا «جهان ِ بدون فقر» درج شده اند، بی آنکه حتی به ریشه ها و زیرلایه های برسازندۀ جنگ و فقر و رنج توجه شود. پروبلمات ی ک : ن ی ه ی ل ی سم و معنا ی زندگ ی 5 اگر از ساحت شعارهای دهان پُرکن و تحقق ناپذیر خارج شویم و به عرصۀ کنش های انتقادی ِ موجود پا بگذاریم، وضع به مراتب رقت انگیزتر است: فعالان آرمان خواه ی که در طول قرن گذشته امیدوار بودند جهانی عادلانه و آزاد بسازند ، یا همچنان ، سر درون برف، بر طبل برداشت های غیرنقادانه و ساده لوحانه شان از مبارزه و انقلاب و اتوپیا می کوبند، یا ً عمدتا سر عقل آمد ه ا ند و در کمال عملگرایی ، از یک سو، به کاهش درصد تولید فلان گاز و درجۀ گرما در سطح سیاره مشغول شده اند یا از سوی دیگر، به کوشش های پرسروصدا و بی اهمیت ِ حفظ بهمان گونۀ جانوری از خطر انقراض یا راهکارهای مضحکی از قبیل توزیع مواد غذایی در مناطق فقیر سیاره و یا به فعالیت های کم اثر حقوق بشری در خصوص جوامع سرکوب ِ شده با هدف کاستن از عذاب وجدان و باز هم ارضای خودوالاپنداری استعماری ِ انسان غربی می پردازند این فعالیت ها آن قدر به بازی های کودکانه شبیه شده اند که جامعۀ جهانی تصمیم گرفت رهبری آن ها را هم به کودکان بسپرد (از گرتا تونبرگ تا ملاله یوسف زَ ی). از سطح عرفی - فرهنگی و سیاسی که بگذریم، در عرصۀ نظری نیز تقریبا ً همین صف کشی ها قابل رویت ا ست. یعنی از یک سو، برخی از فیلسو فان از برج عاجشان، به نحوی تامل می کنند گویی هیچگاه پیام نیهیلیسم به گوششان نرسیده است و چنان با ایمان و اطمینان از مبانی فکری خلل ناپذیرشان سخن می گویند و عمارت های رنگارنگ متافیزیکی «درباب حقیقت» بنا می کنند، که گویی حتی لحظه ای به مخیله شان هم نرسیده که کل نظام عقایدشان پا در هواست آنها به دلیل حاکمیت رویکرد جدلی بر اندیشۀ زمانه، به این تصور دلخوش اند که با رد ِّ حریفان برای خودشان اثباتی دست وپا کرده اند، و فراموش کرده اند که هم خود و هم رقیبان جزم اندیش شان، به یک اندازه ، سست بنیادند. از سوی دیگر، در برابر این دست وپا زدن های ناکام ِ ایجابی، پیروزی البته با ِ سربازان ضدنظام و تخریب گری است که اصول مبارزه در زمانۀ نیهیلیسم 6 می ِ توان آنها را اخلاف پست ِ مدرن شکاکان دانست فروپاشی هر نظامی به افزایش قدرت نظام ستیزانی می انجامد که هم وغم ِ شان نشان دادن ِ نقاط ضعف و مبانی سست ِ تمام نظام های دیگر است. این نفی گری، البته تجلی ِ راستین ِ نیهیلیسم در عرصۀ متافیزیک است: از « منفی ِ دیالکتیک » آدورنو تا «واسازی» دریدا. آنها چشمانی تیزبین دارند برای دیدن ِ پوشالی بودن نظام های ایجابی ، و ابزاری قدرتمند خلق کرده اند برای تخریب ِ این نظام ها – یا به بیان دقیق تر برای ِ نشان دادن موهوم ِ بودن ِ انسجام و استواری این نظام ها. اینجاست که مسئلۀ اصلی نمایان می شود: چگونه می توان در این فضای غلبۀ نیهیلیسم ِ منفی، باوری را توجیه کرد و زندگی را معنا بخشید؟ امروز مسئلۀ اصلی نه نقدهای ما بر آدورنو و دریدا و ن شان دادن انسداد یا تناقضات آنها ، نه تلاش برای دور زدن ِ نیهیلیسم یا نادیده گرفتن آن، بلکه در یک کلام، این است که چگونه می توان ، در عین پذیرش نیهیلیسم، در ع ین ِ پذیرش ویرانی ِ مطلق و فروپاشی تمام نظام های ایجابی، به «ایده »ای اندیشید که از نقدهای ِ امثال نیچه، آدورنو یا دریدا علی ه هر شکلی از «معنا» و «نظام» جان سالم به در برد؟ اگر مسئلۀ اصلی مان را نیهیلیسم بدانیم، هر بحث دیگری در این زمانه فرعی است و صرفا ً به تلاشی برای اتلاف زمان و امکانات منجر می شود: زندگی در زمانه ای نیهیلیستی، زندگی ای است دقیقا ً با هدف اتلاف زمان با این امید که مرگ محتوم است و به زودی صورت مسئله را در ساحت شخصی پاک خواهد کرد. در این معنا، شاید ترسناکترین تصور برای انسان ِ امروز نه مرگ، بلکه جاودانگی است. پیش از هر گونه تلاشی برای تبیین این « ایدۀ » ایجابی ، لازم است از همین ابتدا ا علام شود که نه تنها هیچ تضمینی برای دست یابی به آن وجود ندارد ، بلکه نگارندۀ این سطور، بسیار بیش از خوانندگان، به ضعف و ناتوانی خود در طرح چنین ایده ای وقوف دارد . شاید بازهم باید به این ادعای دکارتی در ابتدای تامل دوم – که البته خود او ً احتمالا باور چندانی به آن نداشت – بازگردیم که در صورت مواجهه با شکست پروبلمات ی ک : ن ی ه ی ل ی سم و معنا ی زندگ ی 7 («اگر هیچ کار دیگری از دستم برنیاید» ) ، به جای پاک کردن ِ خود صورت مسئله و جایگزین کردن ِ مسائل بی ربط یا جذاب تر، به شکست خود اذعان کنیم ، مسئولیت آن را به تمامی بپذیریم و به جای وراجی های فرافکنانه دستکم شرافتمندانه سکوت پیشه کنیم ِ . و اگر بناست زندگی متعارفی هم در پیش گیریم ، حداقل بدانیم که حتی حق نداریم از آن ، جزئا ً یا کلاً، دفاع کنیم یا ارزشی بدان نسبت دهیم. امروز، در اوج « پیشرفت »! ه ا ی تکنولوژیک ، ما از حیث معرفتی - ارزشی - زیستی در بی معناترین و بی دفاع ترین دوران حیات بشر به سر می بریم ؛ البته نه به این خاطر که ً مثلا زمانه از راه حقیقت منحرف شده است و باید به روزگار خوش و پرامید و اصیل گذشته بازگشت، بلکه دقیق ا به این خاطر که چنان بصیرت یافته ا یم که دیگر هیچکدام از قصه های معنابخش (از دین گرفته تا علم، از اتوپیا ی سیاسی گرفته تا خلاقیت هنری) را باور نمی کنیم در این معنا، اگر ایده ای هم بخواهد به نحوی رادیکال از وضع موجود فراتر رود، ابتدا باید تمام دستاوردهای نیهیلیسم را تصدیق نماید ، و بلکه فراتر از آن، آنها را قدر بداند و رادیکالیزه کند و در برابر تمام ایمان ها و اعتقادات پیشانیهیلیستی و نوستالژیک بایستد. از یک سو، به واسطۀ پیشرفت های ِ تکنولوژیک معطوف به کاهش زحمت ، افزایش لذت و تفوق تن آسایی (که از قضا ، تلاشی است سکولار برای تحقق بهشت موعود ادیان ابراهیمی در زمین ) ، و از سوی دیگر، به واسطۀ فروپاشی ِ تمام آرمان های سیاسی، اخلاقی و دینی، انسان ، بسته به اینکه چه تصمیمی در قبال مواجهه اش با نیهیلیسم بگیرد، در شادترین و ناشادترین دوران ِ حیات خود به سر می برد. در چنی ن شرایطی باید به جای ابهام گوی ِ ی رازورزانه و عامدانه ، حتی المقدور به ِ روشنی کلام پناه بر د. اگر بناست فلسفه ای راهی بگشای د، باید دقیق و روشن سخن بگوید و دقیقا ً نشان دهد چه در اختیار داریم و چه می توانیم بکنیم. متن حاضر تلاشی است در هم ین راستا. من وقت و توان خود و مخاطب را به هدر نمی دهم تا اصول مبارزه در زمانۀ نیهیلیسم 8 مفصلا ً و به نحوی سلبی، به بازتوصیف ِ وضعیت فعلی ِ ما (در معنایی جهان شمول) بپردازم و نشان دهم که چرا تمام مبناها ی موجود در تمام رویکردهای فلسفی و غیرفلسفی سست و غیرقابل اتکاست. فقط در حد مدخلی کوتاه در ا ین مقدمه به این حقیقت اشاره کرده ام که چرا برون رفت از این وضعیت، مسئلۀ اصلی است و چگونه تمام مسائل دیگر، تلاش هایی در جهت پاک کردن ِ صورت مسئلۀ اصلی اند. اما در بدنۀ کتاب به نحوی ایجابی ِ به شرایط امکان ِ طرح ِ ایجابی پرسش خواهم پرداخت . روشن است که اگر این اثر دستا وردی داشته باشد، وجه ایجابی آن ا ست ، چرا که صرف نشان دادن ِ بی بنیاد بودن ِ تمام باورها و سست بودن ِ تمام بنیادها خبر تازه ای نیست و از نیمۀ دوم قرن نوزدهم تاکنون به اشکال مختلف تکرار و اعلام شده است. اگر کسی هنوز این خبر را نشنیده است، خوشا به سعادتش (شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین حائل/کجا دانند حال ما سبک با را ن ِ ساحل ها)! و در نهایت، اگر این ساختمان ِ فکری به نتیجه ِ ای ایجابی و لنگرگاه متافیزیکی قابل دفاعی دست نیافت ، آنگاه چه دلیلی دارد برای خودنما ِ یی روشنفکرانه خواب آرام خلق الله را با هدف درافکندن ِ آنها به کابوسی دیگر برهم ب زنیم ؟ مدخل من برای ورود به بحث کاملا ً انضمامی است. به جای آغاز از بنیادهای متافیزیکی (مانند معنای وجود و حقیقت) باید از دم دستی ترین پرسشی آغاز ید که هر روزه با آن مواجه هستیم: چه باید کرد؟ یا در سطحی اخلاقی تر، چه کاری موجه است و چه کاری ناموجه ؟ پروبلماتیک ِ من یافتن پاسخ به هم ِ ین سوال است که کل اخلاق و سیاست بر آن استوار ند. و البته روشن است که برای پاسخ به این پرسش باید به سراغ ریشه ها و مبانی فلسفی رفت و به همان پرسش اصلی ِ لنگرگاه یا معیار پاسخ داد. اما اجازه دهید در همین ابتدا دچار توهم «دغدغۀ فلسفی» نباشیم. دغدغۀ فلسفی یا متافیزیکی فی نفسه بی معناست. این ادعا که مثلا دیگران به فکر امور روزمره ا ن د و « فیلسوف » بناست به مسائل عمیق فلسفی و انتزاعی بیاندیشد ، در پروبلمات ی ک : ن ی ه ی ل ی سم و معنا ی زندگ ی 9 این معنا مهمل است. فیلسوف از حیث پروبلماتیک باید دقیقا ً از اینجا و اکنون، از همین اتفاق ِ پیش ِ رو، از همین تردید در فلان تصمیم گیری یا ناکامی در توجیه بهمان عمل سیاسی یا اجتماعی آغاز کند. باید به جای لفاظی ِ متفرعنانه دربارۀ ِ نوعی پرسش فلسفی ناب ، نشان دهد که اصلا ً آیا و چرا خود فلسفه موجه است و طرح فلان پرسش فلسفی چه ضرورتی در زندگی دارد. از همین رو، من به این دلیل که بدون حل ِ مسئلۀ معیار، نمی توان از قابل دفاع یا غیرقابل دفاع بودن ِ یک عمل سخن گفت و در نتیجه، نمی توان هیچ گزارۀ تجویزی یا حتی تحلی لی ای در اخلاق و سیاست صادر کرد، به سراغ مسئلۀ فلسفی معیار می روم. دربارۀ ماهیت فلسفه همچنین باید در همین ابتدا موضعی انتقا دی اتخاذ کنم: ف یلوسوفیا بنا به ریش ه اش به معنای «عشق به دانش» است. اما تنها اگر بتوانیم از اپیدمی ِ این روزها، یعنی ت ِ فنن ریشه شناس انه و لغت بازانه فراتر رویم ، و معنای واژه ها را نه در گورستان ِ های کهن واژه نامه های لاتین و یونانی، بلکه در کارکردها و امکانات زندۀ آنها ِ در شبکۀ دلالتی انضمامی بجوییم، آنگاه تازه می توانیم فلسفه را ورای هر دوی ع شق و دانش، در جایی تازه بنشانیم و البته وظیفه ای تازه نیز بر دوشش بگذاریم. هگل گام نخست را برداشت، آنگاه که در بند پنجم از پیشگفتار پدیدارشناسی روح ، ابراز امیدواری کرد که فلسفه «بتواند نام خویش، [یعنی] عشق به دانش، را فروگذارد و دانش بالفعل شود». اما با مباحثی که در فصل معرفت شناسی ارائه خواهم داد، امیدوارم گام دوم را نیز برداریم و فلسفه نه تنها وجه عاشقانه اش را وانهد بلکه زنجیرش از علم را نیز بگسلد و تازه بتواند با مسئلۀ اصلی ما یعنی زیستن ِ معنادار مواجه شود. نشان خواهم داد که دو اسطورۀ محبوب قلب ها، یعنی هم عشق و هم علم، در معنای مصطلح، دو مانع اصلی بر سر راه معنابخشی ِ موجه به زندگی و در نتیجه، همدستانه موید انسداد خود فلسفه و تبلور نیهیلیسم اند. اگر بتوانیم فلسفه را از گرداب ِ این دوگانۀ رایج عشق و عقل – که البته نوعی جنگ زرگری کهن میان شان در جریان است – بیرون بکشیم و به سطح آگاهی ای ورای عقل و تعهدی ورای عشق